Η Ευρώπη επιστρέφει στη Μεσόγειο | Γράφει ο Διονύσης Τσιριγώτης
Η κοινή παρουσία του Εμανουέλ Μακρόν, του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Νίκου Χριστοδουλίδη αποκρυσταλλώνει μια μετατόπιση από τη συμβολική στήριξη προς τη σταδιακή συγκρότηση ενός λειτουργικού πλαισίου ασφάλειας, στο οποίο η θαλάσσια ισχύς, η γεωοικονομική σταθερότητα και η πολιτική αποτροπή συνδέονται σε ενιαίο στρατηγικό πεδίο.
Το κρίσιμο διακύβευμα της διάσκεψης αφορά την ελευθερία της ναυσιπλοΐας ως υλική προϋπόθεση της ευρωπαϊκής ισχύος. Η αναφορά του Μακρόν σε αποστολή συνοδείας τάνκερ και εμπορικών πλοίων, κατά το πρότυπο της επιχείρησης «Ασπίδες», επιβεβαιώνει ότι η Ευρώπη αντιλαμβάνεται πλέον τις θαλάσσιες αρτηρίες από την Ερυθρά Θάλασσα έως την Ανατολική Μεσόγειο ως ζώνη άμεσου στρατηγικού ενδιαφέροντος. Υπό αυτό το πρίσμα, η ναυτική παρουσία δεν έχει μόνο αμυντικό χαρακτήρα• λειτουργεί ως μέσο διασφάλισης εμπορικών ροών, ενεργειακής συνέχειας και πολιτικής αξιοπιστίας. Η θαλάσσια ασφάλεια αναβαθμίζεται έτσι από επιμέρους επιχειρησιακή ανάγκη σε πυρήνα της ευρωπαϊκής γεωστρατηγικής.
Για τη Γαλλία, η τριμερής προσφέρει τη δυνατότητα να εδραιώσει τον ρόλο της ως πρωτεύοντος φορέα στρατηγικής πρωτοβουλίας στην ευρωπαϊκή περιφέρεια. Η γαλλική εμπλοκή δεν εξαντλείται στην έμπρακτη υποστήριξη ενός κράτους-μέλους, αλλά εντάσσεται στη μακρότερη επιδίωξη του Παρισιού να προσδώσει υλικό περιεχόμενο στην έννοια της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Η παρουσία ναυτικών μέσων και η αναφορά στο αεροπλανοφόρο Charles de Gaulle φανερώνουν ότι η Γαλλία επιδιώκει να συνδυάσει εθνική προβολή ισχύος και ευρωπαϊκή νομιμοποίηση. Με αυτή την έννοια, η γαλλική πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο δεν είναι μόνο αμυντική· είναι ταυτόχρονα διαρθρωτική, καθώς επιχειρεί να οργανώσει τον χώρο σύμφωνα με μια αντίληψη ευρωπαϊκής ασφάλειας υπό γαλλική ηγετική ώθηση.
Η Κύπρος αποκτά σε αυτό το σχήμα ιδιαίτερη γεωπολιτική βαρύτητα. Η θέση της στο όριο Ευρώπης και Μέσης Ανατολής την καθιστά προκεχωρημένο κόμβο επιτήρησης, διαμετακόμισης και πολιτικοστρατηγικής προβολής. Η σημασία της δεν εξαντλείται στην ιδιότητά της ως κράτους-μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά απορρέει από τη δυνατότητά της να λειτουργεί ως ενδιάμεσος χώρος μεταξύ ευρωπαϊκής άμυνας και μεσανατολικής αστάθειας. Η επιμονή του Νίκου Χριστοδουλίδη ότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν εμπλέκεται στρατιωτικά στη σύγκρουση, ενώ παραμένει σταθερή στον ανθρωπιστικό της ρόλο, αποτυπώνει ακριβώς αυτή τη διττή λογική: η Κύπρος επιζητά να είναι ταυτόχρονα ασφαλής, χρήσιμη και πολιτικά νομιμοποιημένη.
Η ελληνική συμμετοχή προσδίδει στο τριμερές σχήμα επιχειρησιακό και στρατηγικό βάθος. Η Ελλάδα λειτουργεί ως σύνδεσμος ανάμεσα στην ευρωπαϊκή ηπειρωτική ασφάλεια και τη μεσογειακή ναυτική διάσταση, ενώ η αναφορά του Κυριάκου Μητσοτάκη στην ανάγκη ευρύτερης ευρωπαϊκής συμμετοχής στην επιχείρηση «Ασπίδες» υποδηλώνει ότι η Αθήνα επιδιώκει τη θεσμική ευρωπαϊκοποίηση της περιφερειακής αποτροπής. Η παρουσία της φρεγάτας «Κίμων» ενισχύει τον συμβολισμό αυτής της επιλογής⸱ οι στρατηγικές συμφωνίες δεν παραμένουν στο επίπεδο της ρητορικής, αλλά μετατρέπονται σε υλικές διατάξεις ισχύος.
Υπό αυτό το πρίσμα, η τριμερής μπορεί να ιδωθεί και ως μηχανισμός περιφερειακής εξισορρόπησης απέναντι σε ένα ρευστό σύστημα απειλών, όπου κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες αμφισβητούν τα όρια μεταξύ πολέμου, κρίσης και υβριδικής πίεσης. Η έμφαση στις ασύμμετρες απειλές, ιδίως στη διασύνδεση θαλάσσιας ανασφάλειας, ενεργειακής τρωτότητας και μεταναστευτικών ροών, δείχνει ότι το νέο στρατηγικό λεξιλόγιο της Ευρώπης δεν αφορά μόνο τη στρατιωτική αποτροπή, αλλά και την ικανότητα διαχείρισης σύνθετων διακινδυνεύσεων που διαπερνούν τα σύνορα και υπονομεύουν τη συνοχή της περιφέρειας. Αποτροπή σημαίνει ανθεκτικότητα, ευελιξία, επιτήρηση και θεσμικό συντονισμό σε βάθος.
Συνολικά, η διάσκεψη της Πάφου έχει μια ευρύτερη σημασία. Δεν δημιουργεί ακόμη μια πλήρη αρχιτεκτονική ευρωπαϊκής άμυνας. Δείχνει όμως ότι μια τέτοια αρχιτεκτονική μπορεί να αρχίσει να διαμορφώνεται μέσα από περιφερειακές πρωτοβουλίες. Η συνεργασία Γαλλίας, Ελλάδας και Κύπρου αποτελεί ίσως το πιο σαφές παράδειγμα του πώς η Ευρώπη μπορεί να μεταβεί από την πολιτική των διακηρύξεων σε μια πιο ουσιαστική γεωπολιτική παρουσία.
Αν η Ευρώπη θέλει να παραμείνει παράγοντας σταθερότητας στον κόσμο που αναδύεται, θα πρέπει να μάθει ξανά μια αέναη αλήθεια της διεθνούς πολιτικής⸱ ότι η τάξη στη θάλασσα, όπως και στην ξηρά, απαιτεί ισχύ, συντονισμό και στρατηγική διορατικότητα.
