Η ωρίμανση της Ενωμένης Ευρώπης | Γράφει ο Διονύσης Ιθακήσιος
Όμως τώρα τα πάντα έχουν αλλάξει, πρέπει όλοι να αποδεχτούν την οριστική αλλαγή. Το ευρωπαϊκό εγχείρημα σχεδιάστηκε τότε και αναπτύχθηκε θεσμικά σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον από το σημερινό, θεωρώντας ως δεδομένο τις ΗΠΑ ως σταθερό σύμμαχο κοινών αρχών και αντιλήψεων. Η αλλαγή στάσης από την Ουάσιγκτον δημιούργησε μια μεγάλη ανατροπή και η προσαρμογή της ΕΕ στα νέα γεωπολιτικά δεδομένα που έφερε ο Αμερικανός πρόεδρος Τραμπ αποτελεί μια δύσκολη εξίσωση. Απέναντι σ’ έναν αποφασιστικό ηγέτη μιας παγκόσμιας υπερδύναμης που γίνεται απολύτως αυτοαναφορική και συχνά αλαζονικά ωμή, η ΕΕ έχει να αντιτάξει μια συλλογική ηγεσία και ένα έμμεσο άθροισμα δυνάμεων. Ακριβώς σε αυτό το σημείο εντοπίζεται το μεγάλο πρόβλημα: Προσδοκούμε σήμερα από την ενωμένη Ευρώπη να πράξει περισσότερα απ’ όσα έχει σχεδιαστεί να κάνει.
Απαιτούμε, δηλαδή, την αποτελεσματικότητα μιας ομοσπονδιακής Ευρώπης χωρίς όμως να έχουμε αποφασίσει να εκχωρήσουμε ομοσπονδιακές εξουσίες στις Βρυξέλλες. Περιμένουμε να έχει την ισχυρή φωνή του ευρωπαϊκού αθροίσματος χωρίς να της έχουμε υπογράψει αυτή την εξουσιοδότηση. Θέλουμε έναν ηγέτη ως ισχυρό αντίβαρο στη βουλιμική εξωτερική πολιτική Τραμπ χωρίς να του έχουμε δώσει την ανάλογη εξουσία. Μέσα από την πορεία της, η ΕΕ έχει αναπτύξει την κουλτούρα των συνθέσεων, των συμβιβασμών και των αμοιβαίων υποχωρήσεων για το κοινό καλό. Όλα αυτά όμως έχουν νόημα σε ένα διεθνές περιβάλλον ειρήνης και σταθερότητας, εντός ενός κοινώς αποδεκτού πλαισίου κανόνων. Η έλλειψη αυτών των προϋποθέσεων φέρνει την Ευρώπη όχι απλώς σε αμηχανία, αλλά σε αδυναμία να αντιδράσει με επάρκεια. Χωρίς τα εργαλεία μιας ομοσπονδιακής διακυβέρνησης, χωρίς άμεσες και ουσιαστικές αντιδράσεις, κινδυνεύει να παραμένει στο περιθώριο των εξελίξεων. Ωστόσο, στο σημερινό πολιτικό πλαίσιο πολλών κρατών μελών είναι πρακτικά αδύνατον να υπάρξει μια ομοφωνία για την αναθεώρηση των Συνθηκών. Θα μπορούσε όμως να υπάρξει μια μερική υπέρβασή τους, δημιουργώντας μια Ευρώπη πολλαπλών ταχυτήτων, σε επιμέρους θέματα. Θα μπορούσαν, δηλαδή, να συγκροτηθούν ομάδες χωρών που θα θελήσουν περαιτέρω ενοποίηση σε συγκεκριμένους τομείς πολιτικής. Χωρίς να αμφισβητηθούν όσα έχουμε ήδη πετύχει στην ευρωπαϊκή διαδικασία. Θα μπορούσαμε να δώσουμε τη δυνατότητα σε όσους το επιθυμούν να προχωρήσουν κλιμακωτά στην εμβάθυνση της Ένωσης μέσα από “συμμαχίες προθύμων’.
Δεν είναι η ιδανική λύση, διότι αναμφίβολα κάτι τέτοιο θα προκαλέσει λειτουργικούς τριγμούς στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα, αλλά είναι ίσως ο μόνος τρόπος η ΕΕ να αφήσει στην άκρη όσους προσπαθούν να την υπονομεύσουν ή δεν έχουν την πολιτική βούληση να προχωρήσουν σε μια πιο ομοσπονδιακή κατεύθυνση. Διότι δεν είναι δυνατόν, σε μια τόσο κρίσιμη περίοδο υπαρξιακών προκλήσεων, η συλλογική πορεία να εμποδίζεται από επιμέρους εθνικές πολιτικές ισορροπίες. Το διακύβευμα είναι πολύ μεγάλο για να ελπίσουμε απλώς σε μια καλύτερη πολιτική συγκυρία για την ΕΕ, η οποία, άλλωστε, δεν προκύπτει με βάση τις διαφαινόμενες εκλογικές ισορροπίες. Ταυτόχρονα, η επιτυχία ενός τέτοιου εγχειρήματος θα αποτελούσε το παράδειγμα για το σύνολο των κρατών-μελών, τραβώντας μπροστά το κάρο της Ευρώπης, μακριά από τον βάλτο της ακινησίας και της θεσμικής παράλυσης στον οποίο κινδυνεύει να εγκλωβιστεί.
Η ευρωπαϊκή ηγεσία έχει πλέον κατανοήσει ότι καλείται να χειραφετηθεί απέναντι στις ΗΠΑ, οι οποίες έχουν εξελιχθεί σε έναν επικίνδυνα απρόβλεπτο σύμμαχο, με υψηλό βαθμό αστάθειας, γεγονός που κλυδωνίζει μια στέρεα στρατηγική σχέση 80 ετών. Αυτήν την οδυνηρή συνειδητοποίηση βεβαίως καλούμαστε να κάνουμε και ως πολίτες, καθώς θα χρειαστεί να δώσουμε την δική μας ώθηση ή έστω ανοχή σε μια τέτοια προοπτική μερικής ομοσπονδοποίησης. Το τελευταίο Ευρωβαρόμετρο δείχνει ότι οι πολίτες έχουμε ακόμα προσδοκία και –σε σημαντικό βαθμό– πίστη στην Ενωμένη Ευρώπη. Και αυτό είναι ενθαρρυντικό διότι ένα τέτοιο άλμα για την ΕΕ δεν μπορεί να γίνει στο κενό, χωρίς να ληφθούν υπόψιν οι απόψεις των ευρωπαίων πολιτών. Σε ότι μας αφορά: Πρέπει να προσπαθήσουμε να βρεθούμε στο σκληρό πυρήνα των όποιων κύκλων διαμορφωθούν. Έχουμε το αμυντικό πλεονέκτημα και την θετική οικονομική συγκυρία,. Έχουμε ξεφύγει από τα δύσκολα και τα όποια μειονεκτήματά μας καθίστανται πλεονεκτήματα στο νέο περιβάλλον και τις αμυντικές ανάγκες της Ευρώπης. Βέβαια θα χρειαστούν και υποχωρήσεις και συναινέσεις σε εσωτερικό πολιτικό επίπεδο, κάτι το δύσκολο. Όμως οι ευκαιρίες δεν είναι πάντοτε στα πόδια μας και όταν χαθούν περνάει καιρός για να ξανάρθουν. Στη Νέα Ευρώπη που διαμορφώνεται, χειραφετημένη από τις ΗΠΑ και προετοιμασμένη να παίξει τον δικό της ρόλο στο παγκόσμιο γίγνεσθαι ας μην βρεθούμε μεμψίμοιροι, φοβικοί και διχασμένοι.
