Η ρητορική του Αμερικανικού Αντιπροέδρου
Δεν θα σταθούμε αυτή τη στιγμή στον απαξιωτικό για την Ευρώπη αποκλεισμό από τις διαπραγματεύσεις για το Ουκρανικό, ούτε στις συνέπειες της επιβολής δασμών στις εμπορικές σχέσεις, αυτά θα τα δούμε να εξελίσσονται το επόμενο διάστημα , χωρίς να μπορούν ακόμη να υπολογιστούν οι συνέπειες, ούτε ξέρουμε το πώς θα αντιδράσουν, αν αντιδράσουν, οι Ευρωπαϊκές ηγεσίες. Ερχόμαστε αμιγώς σε αυτά που ο Αντιπρόεδρος Τζέι-Ντι Βανς έθεσε κατηγορώντας την Ευρώπη και τον τρόπο λειτουργίας της, σε θέματα όπως η “Ελευθερία του λόγου και η ανταγωνιστικότητα στην αγορά, καθώς και η παρεμβατική τάση της ΕΕ στη λειτουργία των κρατών μελών”.
Η παρουσία Βανς και οι ρητορική του δε σηματοδοτεί απλώς έναν νέο -ίσως ασυνήθιστο- τόνο στο εσωτερικό της αμερικανικής πολιτικής. Προβάλλει και μια υπενθύμιση ότι η δυτική παράδοση δεν είναι δεδομένη, ούτε μονοσήμαντη. Υπάρχει και μια άλλη ανάγνωση στην Δυτική κουλτούρα και αυτή αναπτύσσεται εντονότερα πλέον στην άλλη άκρη του Ατλαντικού. Ενώ στην Ευρώπη υπάρχουν πλέον, όλο και περισσότερες φωνές, που επισημαίνουν πως αν η Ευρώπη συνεχίσει να υιοθετεί σκληρές ρυθμίσεις και ισχνές αντοχές στη διαφωνία, ίσως να μην απέχουμε πολύ από μια επίσημη πολιτισμική ρήξη με την αμερικανική παράδοση, ελευθερία του λόγου, αγοράς και δημοκρατικής ελευθερίας. Κι ίσως ο Βανς να μην είναι τόσο ακραίος, τελικά, όσο κάποιοι θα ήθελαν να τον παρουσιάσουν. Στην Ευρώπη αναπτύσσεται και επιβάλλεται ένας κυκεώνας νόμων και οδηγιών σχετικά με την καταπολέμηση της ρητορικής μίσους ή της προστασίας δήθεν μειονοτήτων και ομάδων, που συχνά καταλήγουν με την υπερβολή σε λογοκρισία. Το έχουμε ζήσει στον τρόπο που αντιμετωπίζονται στοιχειώδεις και παραδοσιακές εκφράσεις στον καθημερινό διάλογο που πλέον διώκονται όχι μόνο “ηθικά αλλά και ποινικά” καθ’ υπερβολήν. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί και φιλελεύθερων αρχών διανοουμένων κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για το πώς οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δοκιμάζουν τα όρια ανεκτικότητας προς διαφορετικές φωνές. Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ, μολονότι διχασμένες πολιτικά, διατηρούν πιο ανοικτά κανάλια αντιπαράθεσης.
Το δεύτερο μέτωπο αφορά τη ρυθμιστική πολιτική. Για δεκαετίες σε Ευρώπη και Αμερική, υπάρχουν απόψεις επικριτικές για την τάση των Βρυξελλών να εκδίδουν καταιγισμό διατάξεων ακόμα και για δευτερεύουσες πτυχές της οικονομίας ή της τεχνολογίας. Αυτό που ο Βανς υποστηρίζει -ότι δηλαδή η ευρωπαϊκή ρυθμιστική κουλτούρα τρέπεται σε ένα είδος “τεχνοκρατικού κρατισμού” βρίσκει πολλούς υποστηρικτές πλέον, που θεωρούν πως η γραφειοκρατία συχνά παρακάμπτει τις εθνικές δημοκρατικές διαδικασίες, αντικαθιστώντας τες με μια υπερκρατική γραφειοκρατική τάξη πραγμάτων που εκπορεύεται απο τις Βρυξέλλες.
Στην αντίπερα όχθη, η αμερικανική συνταγματική παράδοση ακόμα αντιστέκεται στη γενικευμένη κεντρική παρέμβαση. Το τρίτο μέτωπο συνδέεται με την ίδια τη δημοκρατική συζήτηση, δηλαδή το πώς αντιλαμβάνονται οι κοινωνίες τη συμμετοχή των πολιτών στη διακυβέρνηση. Ο Βανς -από μια κλασικά συντηρητική σκοπιά- θέλει να θυμίσει ότι η αμερικανική ομοσπονδιακή δομή διατηρεί πάντα έναν πυρήνα αποκεντρωμένων αρμοδιοτήτων και μεγαλύτερη ελευθερία στις πολιτείες. Αντιπαραθέτει αυτή τη φιλοσοφία με τον ευρωπαϊκό “κεντρισμό”, που, πνίγει τη φωνή των μικρότερων κρατών-μελών και αγνοεί ενίοτε τις τοπικές ανάγκες. Και αυτά χωρίς να έχει προχωρήσει η Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Να γιατί όλο και περισσότερο αμφισβητείται η Ευρώπη από τους λαούς.
Φυσικά, δεν είναι μόνο συντηρητικοί εκείνοι που στηλιτεύουν το έλλειμμα λογοδοσίας της ΕΕ: μια ολόκληρη τάση φιλελεύθερων -εντός και εκτός Ευρωκοινοβουλίου- υποστηρίζει ανέκαθεν την αρχή “αφήστε τα κράτη και τους πολίτες να αποφασίζουν”, υιοθετώντας πιο περιορισμένο ρόλο στα κεντρικά ευρωπαϊκά όργανα. Κάποιοι επικρίνουν τον Βανς ως υπερβολικό, σημειώνοντας ότι οι γεωπολιτικοί και οικονομικοί δεσμοί Ευρώπης-ΗΠΑ είναι τόσο βαθείς που δεν κινδυνεύουν. Όμως η αλήθεια είναι ότι όλο και περισσότεροι ακούνε με ενδιαφέρον αυτή την κριτική.
Ίσως να είμαστε όπως είπαμε, κοντά σε μια πολιτισμική ρήξη με την αμερικανική παράδοση. Ίσως όμως και η κρίση εντός της Ευρώπης να βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο και ο κ.ο Βανς απλά να το εκφράζει με τον δικό του τρόπο, εκμεταλλευόμενος τη συγκυρία και ενισχύοντας συγχρόνως φωνές συντηρητικών μέσα στα κράτη μέλη. Ίσως να μην είναι τόσο ακραίος, τελικά, όσο κάποιοι θα ήθελαν να τον παρουσιάσουν, άλλα περισσότερο πραγματιστής από εμάς.
