Η Πομπηία της Νεοελληνικής Κοινωνίας | Γράφει ο Διονύσης Τσιριγώτης
Η ιδιωτεία, στην αυθεντική της σημασία, δεν είναι απλώς η απομάκρυνση από τα κοινά• είναι η εκούσια άρνηση της κοινής μοίρας, η απόσυρση του ανθρώπου στην αυτάρκεια των μικρών του συμφερόντων, σαν να μην τον αφορά η τύχη του συνόλου. Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν καλά ότι η πόλις δεν είναι απλώς χώρος διαβίωσης, αλλά ο κοινός ορίζοντας εντός του οποίου ο άνθρωπος γίνεται πολίτης. Ο ἰδιώτης γι’ αυτούς δεν ήταν ουδέτερος• ήταν άχρηστος, διότι σιωπούσε εκεί όπου όφειλε να πράξει. Κι όμως, στη συγκαιρινή ελλαδική κοινωνία, αυτή η ιδιωτεία έχει πάψει να είναι παρεκτροπή και έχει γίνει καθολικός τρόπος ύπαρξης. Το πρόσωπο συρρικνώνεται στο άτομο, η ευθύνη στην ανάγκη, η ζωή στην κατανάλωση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πλειοψηφία δεν λειτουργεί ως φορέας συλλογικής σοφίας αλλά ως μάζα που ακολουθεί την αδράνεια των συνηθειών της. Ο Αριστοτέλης προειδοποιούσε ότι η κυριαρχία του πλήθους, αν δεν στηρίζεται στην αρετή και στην παιδεία, εκπίπτει σε οχλοκρατία• και ο Τοκβίλ, αιώνες αργότερα, διέκρινε τον κίνδυνο μιας τυραννίας της πλειοψηφίας που επιβάλλει την αισθητική της μετριότητας και την ηθική της ευκολίας. Έτσι, ο δημόσιος λόγος σήμερα μοιάζει με θέατρο της ελαφρότητας⸱ τραγούδια δίχως περιεχόμενο, πρόσωπα δίχως πνευματικό βάρος και μια κοινωνία που, προτιμώντας το ευχάριστο ψεύδος από την οδυνηρή αλήθεια, καταδικάζει τον στοχαστή στη σιωπή.
Δεν είναι μόνο η σκέψη που περιθωριοποιείται• είναι και ο ίδιος ο τρόπος του βίου που αλλοιώνεται. «Ὁ ἄλλοτε ψαρᾶς, πετράς, ἀλωνάρης, ποιητής, γλύπτης, καραβοκύρης, ἀμπελουργός. Ἄρχοντες ὅλοι ἄσχετα ἀπὸ τὸ λειτούργημα τοὺς ποὺ κατέπληξαν τότε τὸν κόσμο ὅλο μέσα στὴν φτώχεια τους καὶ στὴν ἁπλότητα τους. Αὐτὸς ποὺ δημιούργησε τὸν ὑπέροχο νησιωτικὸ πολιτισμὸ ὁ σημερινὸς ἀπόγονός του τὸν βρωμίζει, τὸν καίει, τὸν ἀποψιλώνει, τὸν ξεπουλάει γιὰ τὰ γυαλιστερὰ τσαμπασίρια τῆς πνευματικῆς καὶ νοητικῆς πορνείας του. […] Γίναμε ὁ περίγελος τῆς ἀνθρωπότητας, ὁ λαὸς πρὸς ἀποφυγὴ μὲ τὰ ἀρνητικὰ ρεκὸρ σὲ ὅλα…μα σὲ ὅλα ;;; Προτιμᾶμε νὰ ξεπουλᾶμε παρὰ νὰ παράγουμε καὶ νὰ δημιουργοῦμε. Καταντήσαμε νὰ εἴμαστε μονάχα σερβιτόροι ποὺ σερβίρουμε τὴν φτηνὴ ψυχή μας καὶ τὴν ἀκριβὴ Ἑλλάδα μας σὲ ἕνα τραπέζι, σὲ μιὰ παραλία, σὲ ἕνα γραφεῖο ἢ σ’ένα δωμάτιο ξενοδοχείου καὶ δὲν μᾶς νοιάζει τίποτε ἄλλο ὅλο τὸ καλοκαίρι παρὰ νὰ παραταθεῖ καὶ ἄλλο ὅπως παρατείνεται ὁ καύσωνας καὶ ἡ ζέστη γιὰ νὰ τὰ κονομᾶνε κάποιοι λίγοι κι ἄλλο ἐνῷ ξέρετε πολλοὶ καλὰ καὶ τὸ ζεῖτε χρόνια τώρα στὸ πετσί σας πὼς αὐτὸ ποὺ ζεῖτε τὰ τελευταῖα χρόνια δὲν εἶναι οὔτε καλοκαίρι οὔτε ἑλληνικὸ ἀλλὰ μιὰ δυστοπικὴ φλεγόμενη βαβυλῶνα» (Γ. Γεροντόπουλος)
Αυτή η μετάβαση, που ο Πολύβιος θα έβλεπε ως ένδειξη εκφυλισμού του πολιτεύματος, συνοδεύεται από την εξάντληση των πνευματικών αποθεμάτων και την αντικατάστασή τους από μια επιδερμική τουριστική ευμάρεια.
Κάθε τέτοια εκτροπή φέρει μέσα της την αρχαία δραματουργία της Ύβρεως και της Νεμέσεως. Η Ύβρις εδώ είναι η απόρριψη του μέτρου, του φιλότιμου, της δημιουργίας, η λήθη της κοινής ευθύνης. Η Νέμεσις δεν έρχεται με θεαματικές καταστροφές• έρχεται αργά, με τη φθορά του ήθους, τη διάβρωση του λόγου, τη σιωπηλή αποδοχή της παρακμής. Κι όπως διδάσκει η ιστορία, ο ηγέτης δεν είναι παρά το είδωλο του πολίτη: όταν η κοινωνία παράγει άφρονες, αναδεικνύει άφρονες και στην εξουσία.
Η σημερινή Ελλάδα θυμίζει μια Πομπηία που γιορτάζει τις τελευταίες της μέρες, ενώ η λάβα πλησιάζει. Οι δρόμοι της, τα τοπία της, οι μνήμες της, αντί να είναι πεδία δημιουργίας, γίνονται σκηνικά κατανάλωσης. Όμως η ιστορία δεν είναι μόνο κύκλος πτώσεων• είναι και χώρος δυνατοτήτων. Η αναγέννηση, αν έρθει, δεν θα προκύψει από την αλλαγή ηγετών, αλλά από την αφύπνιση του πολίτη που θα θυμηθεί ότι η πόλις είναι η προέκταση του ίδιου του εαυτού του. Χωρίς την επιστροφή στην παιδεία, στο μέτρο, και στη συνείδηση της κοινής μοίρας, η ιδιωτεία θα συνεχίσει να σφραγίζει την τύχη μας. Και τότε η Πομπηία δεν θα είναι πια εικόνα, αλλά πεπρωμένο.
