Η Αγία Σοφία | Γράφει ο Αντώνης Κλάδης

Ο Αντώνης Κλάδης είναι μουσικός

Η Αγία Σοφία ή Αγιά-Σοφιά (τουρκικά Ayasafya, λατινικά:Sancta Sophia ή Santa Sapientia), γνωστή και ως ναός της Αγίας του θεού Σοφίας ή απλά, η μεγάλη Εκκλησία, είναι πρώην χριστιανικός ναός και νυν μουσείο που βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη. Από το 537 (ο ομώνυμος ναός του 360 που είχε ανεγερθεί στο ίδιο σημείο, απαλλοτριώθηκε προς θεμελίωση του υπάρχοντος) μέχρι το 1453 λειτουργούσε ως ορθόδοξος καθεδρικός ναός της πόλης, με εξαίρεση την περίοδο 1204-1261, κατά την οποία ήταν ρωμαιοκαθολικός ναός 1 .

Μετά τα εγκαίνια της Κωνσταντινούπολης στις 11 Μαΐου 330 μ.Χ., η ανέγερση ενός ναού της Αγίας Σοφίας υπήρξε τμήμα ενός ευρύτερου προγράμματος οικοδόμησης γύρω από το Μέγα Παλάτι. Η πρώτη Αγία Σοφία εγκαινιάστηκε το 360 επί της αυτοκρατορίας του Κωνσταντίνου Β΄ και μαζί με το ναό της Αγίας Ειρήνης αποτελούσε τον κύριο καθεδρικό ναό της πρωτεύουσας και έδρα του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης 2. Εικάζεται ότι επρόκειτο για ξυλόστεγη βασιλική, τρίκλιτη ή πεντάκλιτη. Καταστράφηκε από πυρκαγιά το 404 και χτίστηκε εξαρχής τα επόμενα χρόνια. Από το πρώτο κτίσμα διατηρήθηκαν -κατά την παράδοση- μόνο το άγιο βήμα και ο άμβωνας του Χρυσοστόμου, που σήμερα βρίσκεται στον Άγιο Γεώργιο της Πόλης 3. Ο νέος ναός εγκαινιάστηκε το 415 επί βασιλείας του Θεοδοσίου Β΄.
Αλλά και αυτός ο ναός κάηκε στη Στάση του Νίκα (532), στα χρόνια της βασιλείας του Ιουστινιανού. Ο Ιουστινιανός, που με την έμπνευση και την προτροπή της αυτοκράτειρας Θεοδώρας και του στρατηγού Βελισσάριου κατέστειλε τη Στάση του Νίκα, θεώρησε χρέος θρησκευτικό να επιχειρήσει την ανοικοδόμηση της Αγίας Σοφίας, που θεωρούνταν το ιερότατο σύμβολο της θρησκευτικής και πολιτικής ύπαρξης του έθνους. Έτσι, θα υψωνόταν το περιφανέστερο και ωραιότερο των χριστιανικών μνημείων της εποχής.

Ο Ιουστινιανός, για να αυξήσει το χώρο αναγκάστηκε να απαλλοτριώσει και να αποζημιώσει όλα τα γύρω οικοδομήματα. Ακόμα για να δώσει στο ναό λαμπρότητα, πιθανόν και οικουμενικότητα, συγκέντρωσε από όλο τον κόσμο τα πιο σπάνια και πολύτιμα υλικά. Αναφέρεται ότι διέταξε όλους του κυβερνήτες των επαρχιών να στείλουν στην Κωνσταντινούπολη τα πιο αξιόλογα λείψανα των αρχαίων μνημείων. Επιπλέον, φρόντισε να συγκεντρώσει από τα πιο φημισμένα λατομεία χρωματιστά μάρμαρα. Πράγματι, μεταφέρθηκαν εκεί πράσινα μάρμαρα από την Κάρυστο, ροδόχροα με λευκές φλέβες από τη Φρυγία, ανοιχτόμαυρα με γαλάζιες φλέβες από το Βόσπορο, κόκκινα με λευκά στίγματα από τη Θήβα της Αιγύπτου και άλλους χρωματισμούς από διάφορες περιοχές. Αλλά και το διακοσμητικό υλικό ήταν ιδιαίτερα διαλεγμένο. Οι πολύτιμες πέτρες, το χρυσάφι και το ασήμι κρατούσαν την πρώτη θέση 4.
Σχεδιαστές του ναού ήταν ο μαθηματικός Ανθέμιος από τις Τράλλεις και ο αρχιτέκτονας Ισίδωρος από τη Μίλητο 5. Η κατασκευή του ολοκληρώθηκε σε μικρό χρονικό διάστημα και τα εγκαίνιά του τελέστηκαν στις 27 Δεκεμβρίου του 537. Τότε, σύμφωνα με τον θρύλο, ο Ιουστινιανός αναφώνησε «Δόξα τω Θεώ τω καταξιώσαντί με τοιούτον έργον επιτελέσαι. Νενίκηκά σε, Σολομών», θέλοντας έτσι να εκφράσει το θαυμασμό του για τον ναό, ο οποίος ήταν πιο θαυμαστός από το Ναό του Σολομώντα στα Ιεροσόλυμα. Τρακόσια και πλέον εκατομμύρια χρυσών δραχμών, κατ΄ αντιστοιχία, είχαν δαπανηθεί για την ανέγερση αυτού του Ναού 6.
Ο ναός της Αγίας Σοφίας, τόσο από αρχιτεκτονική όσο και από διακοσμητική άποψη του εσωτερικού του, αποτελεί ένα μοναδικό έργο τέχνης με ξεχωριστή θέση ανάμεσα στα άλλα όλων των αιώνων. Έχει σπάνια τελειότητα που απλώνεται σε κάθε κομμάτι του ναού από την κρήνη του αιθρίου με την περίφημη καρκινική φράση «ΝΙΨΟΝΑΝΟΜΗΜΑΤΑΜΗΜΟΜΑΝΟΨΙΝ» (νίψον ανομήματα μη μόναν όψιν, δηλ. ξέπλυνε τις αμαρτίες σου και όχι μόνο το πρόσωπό σου) μέχρι τα περίφημα ψηφιδωτά 7. Η φράση αυτή, αν αναγνωσθεί ανάποδα (από δεξιά προς τα αριστερά) αποδίδει τις ίδιες λέξεις και επομένως και το αυτό νόημα 8.
Την εποχή του Ιουστινιανού η Αγία Σοφία είχε χίλιους κληρικούς. Η «νεαρά» του Ηρακλείου, που βασίλεψε τον έβδομο αιώνα μας αναφέρει: Πρεσβύτερους 80, διακόνους 150, διακόνισσες 40, υποδιάκονους 70, αναγνώστες 160, ψάλτες 25, θυρωρούς 75. Σύνολο 600. Ο αριθμός των κληρικών είχε ελαττωθεί κατά τα τελευταία έτη του κράτους, όταν τα εισοδήματα της εκκλησίας αρκούσαν μόλις για την φωταψία του ναού.
Είκοσι χρόνια μετά τα πρώτα εγκαίνια, εξαιτίας των σεισμών του 558, ο τολμηρότατος στη σύλληψη και κατασκευή, για την εποχή του, θόλος κατέπεσε και συνέτριψε την αψίδα παρά τον ιερό άμβωνα, τον ίδιο τον άμβωνα, το κιβώριο και τη Αγία Τράπεζα. Ο ανιψιός του Ιουστινιανού, ο Ισίδωρος ο νεότερος, ανέλαβε και έκτισε το νέο θόλο που υφίσταται μέχρι σήμερα. Μια περιγραφή του παραδίδεται από τον ιστορικό Αγαθία, από την οποία συμπεραίνεται πως ο αρχικός τρούλος ήταν μάλλον ευρύτερος και χαμηλότερος από τον δεύτερο. Στις 24 Δεκεμβρίου 562, υπό τον Πατριάρχη Ευτύχιο, τελέστηκαν τα δεύτερα εγκαίνια, παρουσία του Αυτοκράτορα και του λαού της Κωνσταντινούπολης.
Ο ναός της Αγίας Σοφίας έχει μέγιστες διαστάσεις 77Χ72 μέτρα και ο εντυπωσιακός και ευρύς τρούλλος , που κυριαρχεί σε όλη τη σύνθεση, έχει διάμετρο 33μέτρα και ύψος από το δάπεδο 62 μέτρα. Τέσσερεις ογκώδεις πεσσοί με τη βοήθεια τόξων και σφαιρικών τριγώνων βαστάζουν τη στεφάνη πάνω στην οποία εδράζεται ο τεράστιος τρούλλος. Το τύμπανο του τρούλου διατρυπούν στη σειρά 40 μονόλοβα παράθυρα, από το οποία μπαίνουν δέσμες φωτός που καταυγάζουν τον εσωτερικό χώρο, διασπούν τους όγκους και δημιουργούν την αίσθηση του απέραντου χώρου. Μεγάλα παράθυρα επίσης ανοίγονται βόρεια και νότια, στο τύμπανο που βρίσκεται πάνω από τις διώροφες κιονοστοιχίες. Το βάρος του τρούλλου εξουδετερώνεται με τα ημιθόλια που υπάρχουν ανατολικά και δυτικά και, αντίστοιχα, με τις πελώριες, ογκώδεις αντηρίδες βόρεια και νότια. Δυτικά υπάρχουν δύο νάρθηκες, ο εξωνάρθηκας και ο εσωνάρθηκας, που καλύπτονται με σταυροθόλια. Βόρεια και νότια του εσωνάρθηκα ανοίγονται «οι κοχλίες», στεγασμένοι περιστρεφόμενοι διάδρομοι που οδηγούν στα υπερώα. Εντυπωσιακά και μοναδικά στοιχεία, τα δαντελωτά κιονόκρανα με το μονόγραμμα του Ιουστινιανού, οι σπάνιες αποχρώσεις της ορθομαρμάρωσης και οι ξεχωριστές μπρούντζινες πόρτες με τα μονόγραμμα δημιουργούν την Αγία Σοφία.

Τα λίγα αλλά τόσο σημαντικά ψηφιδωτά φανερώνουν το δέος και τους δισταγμούς της κάθε εποχής, που δεν τολμούσε ή δεν μπορούσε να προχωρήσει με τόλμη στον σχεδιασμό εικονογραφικού προγράμματος αντάξιου της φήμης του μνημείου 9. Με τους καθαρισμούς που γίνονται στο εσωτερικό του ναού αποκαλύπτονται σταδιακά ψηφιδωτά του 9ου έως και του 13ου αιώνα. Από τον 9ο αιώνα και τον 10ο αιώνα σώζονται η Ένθρονη Πλατυτέρα και ο Αρχάγγελος Γαβριήλ στο Ιερό Βήμα, τα οποία διακρίνονται ιδιαίτερα για την ομορφιά των προσώπων, ενώ ξεχωριστό είναι και το ψηφιδωτό του Λέοντα ΣΤ΄του Σοφού (τέλη 9ου αιώνα) στον νάρθηκα, όπου εικονίζεται ο αυτοκράτορας να προσκυνά τον Χριστό, ο οποίος είναι καθισμένος στον θρόνο. Από τον 10ο αιώνα υπάρχει μια σειρά ιεραρχών και προφητών(πατριάρχης Ιγνάτιος, Ιωάννης Χρυσόστομος κ. ά.), καθώς και το πολύ γνωστό ψηφιδωτό του Μεγάλου Κωνσταντίνου και του Ιουστινιανού στο νότιο προστώο του νάρθηκα, όπου εικονίζεται στη μέση η Θεοτόκος, καθισμένη στο θρόνο, με τον Χριστό στην αγκαλιά της 10.
Ο ναός, που αποτέλεσε σε όλη τη διάρκεια της βυζαντινής αυτοκρατορίας την έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως και υπήρξε ο σημαντικότερος ναός της Ορθόδοξης εκκλησίας μέχρι την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, υπέστη ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της άλωσης από τους Φράγκους τεράστιες ζημιές. Επίσης, κατά την περίοδο της οθωμανικής αυτοκρατορίας έγιναν στο ναό σημαντικές καταστροφές στις τοιχογραφίες (ασβεστώθηκαν), αφού η απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος θεωρείται βλασφημία για το Ισλάμ. Τα περίφημα ψηφιδωτά της σκεπάστηκαν από νέες, ανάλογες με το πνεύμα της μουσουλμανικής λατρείας, διακοσμήσεις, μέχρι το διάστημα 1847-1849 , οπότε ο Ελβετός αρχιτέκτονας Φοσάτι μαζί με τον αδελφό του ανέλαβαν, με διαταγή του σουλτάνου Αβδούλ Μετζήτ, την ανακαίνιση του ναού. Τότε αποκαλύφτηκαν ορισμένα ψηφιδωτά που αντέγραψε ο Σάλτσενμπεργκ και τα δημοσίευσε στο βιβλίο του Παλαιοχριστιανικά αρχιτεκτονικά μνημεία της Κωνσταντινούπολης 11.
Ο ναός με την σπουδαία αρχιτεκτονική του αποτέλεσε πρότυπο για την κατασκευή και άλλων τεμενών, όπως το μπλέ Τζαμί. Το 1934 ο Μουσταφά Κεμάλ, στα πλαίσια του εκσυγχρονισμού της Τουρκίας μετέτρεψε το τέμενος σε μουσείο. Τα τελευταία χρόνια άρχισαν να γίνονται συστηματικές εργασίες αποκατάστασης, αφού το κτίριο, μαζί με άλλα σημαντικά μνημεία της Πόλης, ονομάστηκε μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομίας από την Ουνέσκο (1985) 12.
Τέλος, η Αγία Σοφία αποτελεί το επίκεντρο σε ένα μεγάλο αριθμό δημοτικών τραγουδιών σχετικών με την Άλωση της Πόλης. Το περιφημότερο από αυτά, γνωστό με τον τίτλο «Της Αγιά-Σοφιάς» αναφέρει τα δάκρυα των εικόνων και της Παναγίας μετά τη φοβερή είδηση της Άλωσης και τελειώνει με το στίχο «πάλε με χρόνους με καιρούς πάλε δικά σου είναι» 13.

1«Αγία Σοφία (Κωνσταντινούπολη)». Στην Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια.
2 Ο ιστορικός Σωκράτης και ο χρονογράφος Ζωναράς υποστηρίζουν ότι ο ιδρυτής της Αγίας Σοφίας ήταν ο Κωνστάντιος (337-361μ.Χ), διάδοχος του Μεγάλου Κωνσταντίνου. Άλλοι όμως ιστορικοί και χρονογράφοι , με τους οποίους συμφωνεί και ο Κεδρηνός, αποδίδουν την ίδρυση του ναού στο Μέγα Κωνσταντίνο, υποστηρίζοντας ότι ο Κωνστάντιος έκανε μόνο επισκευές του. «Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολης» Στην Εγκυκλοπαίδεια Επιστήμη και Ζωή, τόμος 1, 69.
3 Εγκυκλοπαίδεια «Επιστήμη και Ζωή»,ό.π,69-70
4 «Αγία Σοφία». Στη Σχολική Εγκυκλοπαίδεια, 69
5 Σχολική Εγκυκλοπαίδεια, ό.π.
6 Σύμφωνα με μια παράδοση, η οικοδόμηση της 6 Αγίας Σοφίας στοίχισε 320.000 λίτρα χρυσάφι, ποσό ασύλληπτο για εκείνη την εποχή. Βλ. «Αγία Σοφία». Στην Εγκυκλοπαίδεια Δομή, 158.
7 Εγκυκλοπαίδεια Επιστήμη και Ζωή, ό.π., 71
8 Βικιπαίδεια, ό.π.
9 «Κωνσταντινούπολη». Στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα, τόμος τριακοστός έβδομος, εκδόσεις Πάπυρος,131.
10 Εγκυκλοπαίδεια Δομή, ό. π, 159.
11 Εγκυκλοπαίδεια Επιστήμη και Ζωή, ό.π., 70-71
12 Εγκυκλοπαίδεια Δομή, ό.π,.159.
13 Σχολική Εγκυκλοπαίδεια, ό.π, 70.

photo: tanea.gr