Σμαραγδένια νερά και βουνά από σκουπίδια | Το οξύμωρο της Ζακύνθου

Η ιστορία των σκουπιδιών στη Ζάκυνθο είναι μία ψηφίδα στη μεγάλη εικόνα της διαχρονικά κακής διαχείρισης των απορριμμάτων στην Ελλάδα. Μπορούμε να την αποτυπώσουμε σε μερικές μόνο λέξεις: παρά την καταδίκη της Ελλάδας από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) το 2014 για παράνομη λειτουργία χωματερής στη Ζάκυνθο, παρά τη μέχρι σήμερα ενεργή διαδικασία επί παραβάσει της Κομισιόν σε βάρος της Ελλάδας για το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων στο νησί, παρά το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια τα σκουπίδια έχουν μείνει πολλές φορές στους δρόμους του νησιού, απειλώντας καταρχάς τη δημόσια υγεία των κατοίκων και σε δεύτερο βαθμό τον τουρισμό του, η Ζάκυνθος παραμένει σήμερα –και θα παραμείνει για τουλάχιστον δυόμισι χρόνια ακόμη– χωρίς Χώρο Υγειονομικής Ταφής Υπολειμμάτων (ΧΥΤΥ).

Μπορούμε να καταλάβουμε το πόσο άστοχη έχει υπάρξει η διαχείριση των σκουπιδιών στη Ζάκυνθο τα τελευταία χρόνια με μία απλή παρατήρηση: η νόμιμη λειτουργία του Χώρου Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων (ΧΥΤΑ) έληξε το 2006. Μετά από πολυετή προβλήματα και καθυστερήσεις, η σχεδιαζόμενη δημιουργία ΧΥΤΥ στο νησί θα ολοκληρωθεί το νωρίτερο μέσα στο 2022, δηλαδή 16 χρόνια αργότερα. Στο ενδιάμεσο διάστημα, στο σκηνικό των απορριμμάτων επρόκειτο να πρωταγωνιστήσουν παράνομες πρακτικές, αντιπαραθέσεις, σκουπίδια στον δρόμο και πρόστιμα.

ΧΥΤΑ μέσα στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο
Καταρχάς επισημαίνουμε το αυτονόητο: η κακή διαχείριση των απορριμμάτων επιφυλάχθηκε από τις Αρχές σε μία από πλέον πλούσιες και ευαίσθητες περιβαλλοντικά περιοχές της Ελλάδας, η οποία μάλιστα προωθεί παγκοσμίως ακριβώς αυτήν την ομορφιά για να ζήσει από τον τουρισμό. Ενδεικτικά, θα πούμε ότι στον κόλπο του Λαγανά βρίσκεται ο βιότοπος αναπαραγωγής της θαλάσσιας χελώνας Caretta caretta. Εκεί ιδρύθηκε το 1999 το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Ζακύνθου (ΕΘΠΖ), στα όρια του οποίου περιλαμβάνονται σημαντικοί βιότοποι της μεταναστευτικής ορνιθοπανίδας, καθώς και ο οικότοπος διαβίωσης και αναπαραγωγής της μεσογειακής φώκιας Monachus monachus, στις βορειοδυτικές ακτές του νησιού, που αποτελούν μέρος του δικτύου Natura 2000. Η Ζάκυνθος, άλλωστε, είναι το νησί του Ναυαγίου, ενός από τα διασημότερα τουριστικά αξιοθέατα στον κόσμο.

Η επέμβαση της Κομισιόν
Όσο όμορφό είναι να διηγείσαι τη Ζάκυνθο, τόσο άσχημο είναι να λες την ιστορία των σκουπιδιών της. Οι απαρχές της προβληματικής κατάστασης θα πρέπει να αναζητηθούν στα μέσα της δεκαετίας του 2000. Εκείνη την περίοδο, τα σκουπίδια του νησιού κατέληγαν σε έναν ΧΥΤΑ στην περιοχή Σκοπός, η νόμιμη λειτουργία του οποίου έληξε το 2006. Ωστόσο, ο ΧΥΤΑ συνέχισε να λειτουργεί για χρόνια χωρίς τους απαραίτητους περιβαλλοντικούς όρους και κατά παράβαση της ενωσιακής νομοθεσίας, μάλιστα εντός των ορίων του ΕΘΠΖ. Εκτός από αυτό το μοναδικό κατόρθωμα, θα πρέπει να πούμε ότι ο Σκοπός βρίσκεται στο Καλαμάκι, ένα καταπράσινο χωριό με ελαιώνες κοντά στον Λαγανά, το πλέον διάσημο θέρετρο του νησιού.

Η παραπάνω κατάσταση γρήγορα προκάλεσε την επέμβαση της ΕΕ. Στο πλαίσιο μίας διαδικασίας επί παραβάσει σε βάρος της Ελλάδας τον Οκτώβριο του 2010, η Κομισιόν έστειλε έγγραφο όχλησης προς τις ελληνικές Αρχές, επισημαίνοντας ότι, διατηρώντας σε λειτουργία τον ΧΥΤΑ, η χώρα παραβιάζει την ενωσιακή νομοθεσία, συμπεριλαμβανομένης εκείνης που προστατεύει τους οικοτόπους. Κρίνοντας τις απαντήσεις της Ελλάδας μη ικανοποιητικές, η Κομισιόν επανήλθε τον Ιανουάριο του 2012 –ενόσω ο ΧΥΤΑ ήταν ακόμη σε λειτουργία– και απέστειλε νέα αιτιολογημένη γνώμη ζητώντας ξανά τη συμμόρφωση στην ενωσιακή νομοθεσία και υποστηρίζοντας ότι η υπάρχουσα κατάσταση ενείχε κινδύνους τόσο για τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον, όσο και για την Caretta caretta. Οι Αρχές απάντησαν ξανά στην Κομισιόν, ωστόσο εκείνη έκρινε και πάλι ότι δεν υπήρξε συμμόρφωση και άσκησεΤο σκεπτικό της σχετικής απόφασης της Κομισιόν προσφυγή στο ΔΕΕ.

Καταδίκη από την ευρωπαϊκή δικαιοσύνη
Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφέρουμε ότι καθ’ όλη την παραπάνω διαδικασία, ο ΧΥΤΑ συνέχισε να λειτουργεί παράνομα και κόντρα σε όσα υποστήριζε η Κομισιόν. H απόφαση της περιφέρειας Ιονίων Νήσων για κλείσιμο της εγκατάστασης ήρθε μόνο τον Φεβρουάριο του 2014, οκτώ χρόνια μετά το πέρας της νόμιμης λειτουργίας του ΧΥΤΑ και μόλις λίγους μήνες πριν την απόφαση του ΔΕΕ.

Η όψιμη απόφαση για τερματισμό της λειτουργίας του ΧΥΤΑ δεν είχε κάποιο ευεργετικό αποτέλεσμα στην κρίση του ΔΕΕ, το οποίο απέρριψε τα επιχειρήματα της ελληνικής πλευράς και αποφάσισε την καταδίκη της χώρας, λόγω του ότι, πρώτον, διατήρησε σε λειτουργία έναν δυσλειτουργικό και κορεσμένο ΧΥΤΑ, ο οποίος δεν ακολουθούσε τις επιταγές της ενωσιακής νομοθεσίας και, δεύτερον, ανανέωσε την άδεια λειτουργίας του χωρίς να τηρήσει τους κανόνες για την προστασία των φυσικών οικοτόπων, καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας.

Ο ΧΥΤΑ που ποτέ δεν πεθαίνει
Τα προβλήματα με τον ΧΥΤΑ δεν τελείωσαν ούτε με την απόφαση του ΔΕΕ, ούτε με το πρόστιμο που επιβλήθηκε στην Ελλάδα, μιας που η χώρα επέδειξε εντυπωσιακή αντοχή στο να παραβιάζει το ενωσιακό δίκαιο. Συγκεκριμένα, τα απορρίμματα της Ζακύνθου συνέχισαν ανά μεγάλες περιόδους να μεταφέρονται εκεί. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να υπάρξει νέα παρέμβαση της Κομισιόν, η οποία τον Απρίλιο του 2017 απέστειλε νέα προειδοποιητική επιστολή προς την Ελλάδα για έλλειψη συμμόρφωσης με την απόφαση του ΔΕΕ, από την οποία είχαν περάσει σχεδόν τρία χρόνια.

Αξιοσημείωτο ότι η παραπάνω διαδικασία επί παραβάσει, σύμφωνα με τη βάση δεδομένων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα, αφού άλλωστε δεν έχει γίνει ούτε η απαραίτητη αποκατάσταση του ΧΥΤΑ, για την ανάγκη της οποίας μίλησε πρόσφατα και η περιφερειάρχης Ιονίων Νήσων, Ρόδη Κράτσα, ώστε να μην υπάρξει στο μέλλον κίνδυνος στραγγίδια να φτάσουν στη θάλασσα, «γεγονός εγκληματικό ειδικά σε μία προστατευόμενη περιοχή». Και όλα αυτά πέρα από το γεγονός ότι ο τοπικός Τύπος αναφέρεται σε συνέχιση λειτουργίας του ΧΥΤΑ μέχρι και το τέλος του 2017, λόγω και των αναβολών στην έναρξη λειτουργίας της προσωρινής διαχείρισης απορριμμάτων στην περιοχή Λίβα, για την οποία θα μιλήσουμε παρακάτω. Αυτή η κατάσταση είχε ως αποτέλεσμα να υπάρξουν έντονες αντιδράσεις εκ μέρους των κατοίκων της περιοχής, οι οποίοι διαμαρτυρόμενοι προχώρησαν αρκετές φορές σε απαγόρευση της πρόσβασης του δήμου στον ΧΥΤΑ, κάτι που προκάλεσε τη συγκέντρωση σκουπιδιών στους δρόμους για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η δεκαετία της έλλειψης σχεδιασμού
Από τα παραπάνω γεγονότα προκύπτει ένα βασικό συμπέρασμα: για πάνω από μία δεκαετία, οι Αρχές επέτρεψαν τη χρήση ενός παράνομου χώρου εναπόθεσης σκουπιδιών χωρίς τους απαραίτητους περιβαλλοντικούς όρους και χωρίς την εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τη διαχείριση απορριμμάτων και την προστασία του περιβάλλοντος. Σε αυτό το διάστημα δεν υλοποιήθηκε κανένα σχέδιο μετάβασης σε μία νόμιμη διαδικασία διαχείρισης των απορριμμάτων. Για να καταλάβουμε το μέγεθος της κωλυσιεργίας, αρκεί να πούμε ότι το 2012 η Κομισιόν έλεγε ότι η εγκατάσταση που θα αντικαθιστούσε τον παράνομο ΧΥΤΑ «δεν υπολογίζεται ότι θα είναι σε λειτουργία πριν το 2014 λόγω σοβαρών καθυστερήσεων». Πού να φανταζόταν τότε η Κομισιόν ότι η κατασκευή Μονάδας Επεξεργασίας Αποβλήτων (ΜΕΑ) και ΧΥΤΥ, η οποία θεωρείται σήμερα ότι θα λύσει το πρόβλημα των απορριμμάτων στο νησί, υπολογίζεται ότι δεν θα υλοποιηθεί πριν τα μέσα του 2022.

Τον Μάρτιο του 2017 έλαβε χώρα ένα σημαντικό γεγονός για την ιστορία μας. Συγκεκριμένα, ο δήμος Ζακύνθου και ο Φορέας Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων Ζακύνθου (ΦΟΔΣΑ) ήρθαν σε συμφωνία με την εταιρεία Μεσόγειος για την αγορά μηχανημάτων με σκοπό τη λειτουργία μίας μονάδας διαχείρισης των απορριμμάτων στην περιοχή Λίβα. Παρόντες στην υπογραφή της συμφωνίας ήταν ο τότε δήμαρχος Ζακύνθου, Παύλος Κολοκοτσάς, και ο Διευθύνων Σύμβουλος της Μεσογείου, Διονύσης Γεωργόπουλος. Στο πλαίσιο της συμφωνίας, ο κ. Κολοκοτσάς είπε μεταξύ άλλων: «Μετά το πέρας της διαγωνιστικής διαδικασίας, υπογράφουμε σήμερα με την εταιρεία “Μεσόγειος”, η οποία έχει δώσει δείγματα γραφής σε όλη την Ελλάδα και θα εγκαταστήσει την κινητή μονάδα ολοκληρωμένης διαχείρισης των απορριμμάτων σε διάστημα από πέντε έως 10 ημέρες. Η συγκεκριμένη μονάδα θα εγκατασταθεί στην περιοχή του Λίβα. Προχωράμε στην επίλυση του προβλήματος. Η Ζάκυνθος 30 Μαρτίου θα είναι καθαρή».

Την ίδια ημέρα ο κ. Κολοκοτσάς ανέφερε ότι η παραπάνω εγκατάσταση επρόκειτο να λειτουργήσει για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, μέχρι να κατασκευαστεί στη Ζάκυνθο ένα εργοστάσιο ΧΥΤΥ, σχεδιασμένο να συγχρηματοδοτηθεί από το ΕΣΠΑ. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο συχνά στον Τύπο αυτή η εγκατάσταση αναφέρεται ως μονάδα προσωρινής διαχείρισης. Για να το πούμε με απλά λόγια, η διαφορά αυτής της εγκατάστασης με ένα εργοστάσιο ΧΥΤΥ είναι ότι η πρώτη δεν πραγματοποιεί όλες τις διαδικασίες για την υγειονομική ταφή των σκουπιδιών. Αντίθετα, τα δεματοποιεί και τα αποθηκεύει, ώστε αυτά στη συνέχεια να περάσουν από την απαραίτητη επεξεργασία μετά τη δημιουργία του ΧΥΤΥ.

Καθυστερήσεις και ΧΥΤΑ επιμένουν
Η λειτουργία αυτής της εγκατάστασης δεν επρόκειτο να ξεκινήσει αμέσως και είχε τις δικές της ιδιαιτερότητες. Συγκεκριμένα, η παραλαβή του εξοπλισμού πραγματοποιήθηκε σταδιακά και πήρε πολύ καιρό, αφού ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2018, δηλαδή έναν χρόνο μετά την ανακοίνωση της συμφωνίας. Όσο αναμενόταν η λειτουργία της μονάδας, ο γνωστός μας ΧΥΤΑ χρησιμοποιούνταν ακόμη για την εναπόθεση των απορριμμάτων.

Το αξιοσημείωτο είναι ότι το Δημοτικό Συμβούλιο του δήμου ενέκρινε την παραλαβή του εξοπλισμού πολύ αργότερα της παραλαβής του, στα τέλη Ιουλίου, επιβάλλοντας μάλιστα μείωση στην τιμή λόγω «αποκλίσεων των τεχνικών χαρακτηριστικών». Συγκεκριμένα, η πρόταση που έκανε αποδεκτή το Δημοτικό Συμβούλιο ανέφερε ότι «επιβάλλεται επιπλέον έκπτωση για τα συγκεκριμένα μηχανήματα, πλην της αρχικά προβλεπόμενης λόγω των αποκλίσεων των τεχνικών χαρακτηριστικών τους από τα προβλεπόμενα στην μελέτη. Αξιολογώντας το μέγεθος της απόκλισης των χαρακτηριστικών κάθε μηχανήματος από τα προβλεπόμενα, προτείνουμε τα παρακάτω ποσοστά επιπλέον έκπτωσης: 10% για το κινητό κέντρο χειροδιαλογής ανακυκλώσιμων υλικών, 5% για τον εξοπλισμό αερόβιας κομποστοποίησης, 10% για τον σχιστή σάκων, αναμίκτη, ομογενοποιητή απορριμμάτων και 30% για τον κλαδοθρυμματιστή».

ΧΥΤΥ από το 2022
Κάπως έτσι φτάνουμε στο σήμερα και θα πρέπει να αναφέρουμε δύο ξεχωριστά στοιχεία. Το πρώτο αφορά στην κατασκευή του ΧΥΤΥ, η λειτουργία του οποίου μπορεί να αναμένεται το νωρίτερο στα μέσα του 2022. Κι αυτό γιατί η δημοπράτησή του, μαζί με τη Μονάδα Επεξεργασίας Απορριμμάτων (ΜΕΑ), έγινε μόλις στα τέλη του 2019. Σχετικά με το ζήτημα ο δήμαρχος της Ζακύνθου, Νικήτας Αρετάκης, είπε στο inside story ότι «η ολοκλήρωση του ΧΥΤΥ θα χρειαστεί δύο χρόνια από τη στιγμή που θα ξεκινήσει η κατασκευή του, ενώ πριν από αυτό θα χρειαστούμε κάποιους μήνες για την ολοκλήρωση της ανάθεσης του έργου».

Το γεγονός ότι δεν υπάρχει ακόμη ΧΥΤΥ στη Ζάκυνθο έχει οδηγήσει στη συγκέντρωση μεγάλων ποσοτήτων δεμάτων απορριμμάτων στον Λίβα, τα οποία σύμφωνα με τις εκτιμήσεις ανέρχονται σε τουλάχιστον 70.000. Μάλιστα, το ότι ο ΧΥΤΥ σχεδιάζεται να εγκατασταθεί στο ίδιο σημείο έχει οδηγήσει στην ανάγκη να απομακρυνθούν πρώτα από εκεί απορρίμματα, ώστε να είναι δυνατή η κατασκευή του, με τον σχεδιασμό να προβλέπει την προοπτική αποστολής τους στον ΧΥΤΥ της Ηλείας.

Το δεύτερο στοιχείο αφορά στην αντιπαράθεση που έχει ξεσπάσει τους τελευταίους μήνες σχετικά με τη λειτουργία της μονάδας προσωρινής επεξεργασίας, με φόντο το πρόστιμο που επιβλήθηκε τον Ιανουάριο του 2019 στον ΦΟΔΣΑ από την περιφέρεια για τη λειτουργία της εγκατάστασης. Από την πλευρά του, ο κ. Αρετάκης είπε στο inside story ότι η δημοτική Αρχή ήρθε αντιμέτωπη με μία σειρά από προβλήματα όταν ανέλαβε τον δήμο τον περασμένο Σεπτέμβριο: «Πέρα από το γεγονός ότι τα σκουπίδια ήταν συχνά πεταμένα στους δρόμους και την ύπαιθρο, κατά την εκτίμησή μας η μονάδα προσωρινής επεξεργασίας στον Λίβα δεν λειτουργούσε σωστά. Για παράδειγμα, μέχρι σήμερα υπάρχει ζήτημα με δέματα σκουπιδιών που σπάνε και αυτό ενέχει κίνδυνο ρύπανσης του περιβάλλοντος και του υδροφόρου ορίζοντα».

Από την πλευρά της Μεσογείου, ο Διευθύνων Σύμβουλος της εταιρείας, Διονύσης Γεωργόπουλος, έχει αναφέρει ότι η σύμβαση που έχει υπογραφεί «τηρείται κατά γράμμα» από την πλευρά της εταιρείας. Ακόμη, σε έγγραφό της προς τον δήμο σχετικά με τη λειτουργία του εξοπλισμού επεξεργασίας των απορριμμάτων Ζακύνθου, η Μεσόγειος είπε ότι «μέχρι και σήμερα (σ.σ.: 25 Νοεμβρίου 2019) η εταιρεία μας παρέχει τις υπηρεσίες που προβλέπονται από την προαναφερθείσα σύμβαση, σύμφωνα και με τις συμβατικές υποχρεώσεις που απορρέουν από αυτή».

Ωστόσο η αντιπαράθεση υπήρξε πολύ έντονη τους τελευταίους μήνες. Συγκεκριμένα, σε συνέντευξη τύπου τον περασμένο Δεκέμβριο, ο κ. Αρετάκης υποστήριξε σχετικά με την μονάδα προσωρινής επεξεργασίας ότι «δεν τηρείται η σύμβαση σε πολλά σημεία», εκφράζοντας την άποψη ότι «ήταν μία χωματερή, η οποία αντί να το έχει χύμα το προϊόν, το είχε δεματοποιημένο». Αυτή ήταν μία από τις πολλές τοποθετήσεις του δημάρχου Ζακύνθου με κριτική σε βάρος του τρόπου λειτουργίας της εγκατάστασης στο Λίβα, με χαρακτηριστική μία πρόσφατη συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου, όπου χαρακτήρισε «άχρηστα» τα μηχανήματα που χρησιμοποιούνται εκεί.

Από την πλευρά της, την ίδια περίοδο η Μεσόγειος προχώρησε σε όχληση προς τον ΦΟΔΣΑ και τον δήμο, ζητώντας την άμεση τακτοποίηση οφειλών ύψους σχεδόν δύο εκατ. ευρώ από την εφαρμογή αυτής της ενδιάμεσης λύσης. Μάλιστα, στις 3 Δεκεμβρίου σταμάτησε η αποκομιδή των απορριμμάτων μετά από διακοπή λειτουργίας της μονάδας διαχείρισης στον Λίβα εξαιτίας των συσσωρευμένων χρεών. Το γεγονός είχε ως αποτέλεσμα να αρχίσουν να συγκεντρώνονται σκουπίδια σε δημόσιους χώρους. Τελικά η αποκομιδή ξεκίνησε εκ νέου την επόμενη ημέρα, 4 Δεκεμβρίου, μετά από παρέμβαση του εισαγγελέα Ζακύνθου για την προστασία της δημόσιας υγείας. Ωστόσο, μέσα στον Δεκέμβριο πραγματοποιήθηκε μία προσπάθεια συνεννόησης μεταξύ των πλευρών με παρουσία και του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ωστόσο μένει να φανεί αν θα οδηγήσει σε καλύτερη διαχείριση των προβλημάτων ενόψει και της τουριστικής σεζόν.

Η μεγάλη εικόνα
Για επίλογο κρατούμε τη διαπίστωση ότι η περίπτωση της Ζακύνθου δεν αποτελεί εξαίρεση. Την περίοδο της παράνομης λειτουργίας του ΧΥΤΑ στη Ζάκυνθο, τον Απρίλιο του 2017, το ΔΕΕ επρόκειτο να καταδικάσει την Ελλάδα και για τον ΧΥΤΑ στο Τεμπλόνι της Κέρκυρας, καθώς δεν πληρούσε τους προβλεπόμενους από το ενωσιακό δίκαιο όρους και ως εκ τούτου το δικαστήριο έκρινε ότι τα απόβλητα προκάλεσαν υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Όπως και στη Ζάκυνθο, το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων σοβεί μέχρι σήμερα, με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας να το χαρακτηρίζει «οξύτατο» και να σχεδιάζει -και εδώ- μεταφορά απορριμμάτων σε εγκατάσταση της ηπειρωτικής χώρας μέχρι το τέλος του 2022 και συγκεκριμένα σε Μονάδα Επεξεργασίας Απορριμμάτων (ΜΕΑ) στην Κοζάνη, μέχρι τη δημιουργία μονάδας ολοκληρωμένης διαχείρισης απορριμμάτων στο Τεμπλόνι. Εκτός από τα επιμέρους ερωτήματα για την επίλυση των προβλημάτων ανά περιοχή, η ταυτότητα των αστοχιών στον τρόπο διαχείρισης των σκουπιδιών τις τελευταίες δεκαετίες ίσως πρέπει να αποτελέσει βάση της συζήτησης για το τι πάει εδώ και χρόνια λάθος, με αποτέλεσμα να πληρώνουμε πρόστιμα και να θέτουμε σε κίνδυνο το περιβάλλον και, τελικά, τη δημόσια υγεία.

πηγή: insidestory.gr