Μνήμη ανυπόταχτου Ζακυνθινού παπά | 200 χρόνια από την κοίμηση του Αντώνιου Μαρτελάου

Του Θανάση Ν. Παπαθανασίου
Φέτος συμπληρώνονται δύο αιώνες από τον θάνατο ενός ξεχωριστού Ζακυνθινού: του ιερέα Αντώνιου Μαρτελάου (1754-1819).
Λόγιος και εκπαιδευτικός ο Μαρτελάος, ήταν ένας άνθρωπος πολύεδρος, που πάλευε να πηδαλιουχήσει τη ζωή και να μη γίνει «σπορά της τύχης». Έτσι, παρόλο που ήταν αριστοκρατικής καταγωγής, ανέπτυξε συνείδηση φιλελεύθερη και φιλολαϊκή, ήρθε σε ρήξη με το αρχοντολόι, έγινε δημοτικιστής στη γλώσσα, συναρπάσθηκε από τα δημοκρατικά ιδεώδη της γαλλικής επανάστασης κι έγινε μέλος της Φιλικής Εταιρείας.
Η αναμέτρηση με τους ευγενείς φυσικά προκαλούσε εντάσεις. Οι άρχοντες μαίνονταν και έκαναν ό,τι μπορούσαν για να του δυσκολέψουν τη ζωή. Χαρακτηριστικό των συγκρούσεών τους είναι το περιστατικό που έχει διασώσει ο σπουδαίος Σπυρίδων Δε Βιάζης (1849-1927) στο έργο του «Η λύρα του Κάλβου και ανέκδοτος ύμνος του Αντωνίου Μαρτελάου» (Ζάκυνθος 1881, σ. 132): Κάποια φορά οι αρχοντάδες διέταξαν τους χωρικούς που ήταν στη δούλεψή τους σε συνθήκες δουλοπαροικίας, να δένουν τα γαϊδούρια τους στην πλατεία της Αναλήψεως όπου ήταν η ομώνυμη εκκλησία του Μαρτελάου και το σπίτι του, ώστε τα γκαρίσματα των ζώων και οι φωνάρες των χωρικών να ρημάζουν την ησυχία που χρειαζόταν ο ατίθασος παπάς όταν δίδασκε ή όταν μελετούσε ή όταν κήρυττε στη θεία λειτουργία! Ο π. Αντώνιος εξοργίστηκε, και αντέδρασε με ζακυνθινή οξύνοια και θεολογική παρρησία. Καθώς ο κόμης Δημήτριος Κουμούτος επέστρεφε από την εξοχή, πάνω σε γαϊδούρι, ο Μαρτελάος βγήκε μπροστά του, στον σταμάτησε, γονάτισε και (καθώς γύρω συγκεντρωνόταν λαός) εκφώνησε ομιλία προς τιμήν του γαϊδουριού, τονίζοντας ότι το υπομονετικό αυτό ζώο υπέφερε και το βάρος των αρχόντων, των εχθρών της ανθρωπότητας!
Αλλά και με ποιήματ στη δημοτική (δηλαδή με τρόπο που επέτρεπε τη διάδοση των ιδεών του στον λαό) ο Μαρτελάος καυτηρίαζε την μάστιγα της αριστοκρατίας και ειδικά τον θρησκευτικό φαρισαϊσμό της. Ο ακάματος Κωνσταντίνος Σάθας (1842-1914) είχε καταγράψει το εξής:
«Δεν μπορεί ανθρώπου γλώσσα να ειπή τί συφοραίς
εγεννούσαν των αρχόντων οι κλεψιαίς και αδικαίς.
Ανθρωπόμορφα θηρία, που λεγόστε χριστιανοί,
στα κεφάλια σας να πέση όλη του Θεού η οργή».

Η θέση ότι η εκμετάλλευση των αδυνάτων αποτελεί βαρύτατο αμάρτημα, πηγάζει από την ίδια την Αγία Γραφή και διαποτίζει την κοινωνική διδασκαλία των Πατέρων της Εκκλησίας. Μπορεί κανείς να δει ενδεικτικά στην Καινή Διαθήκη (επιστολή Ιακώβου 5, 1-6) την απειλή της θείας οργής κατά των γαιοκτημόνων που δεν δίνουν στους θεριστές τους το δίκαιο μεροκάματο. Επιπλέον, υπάρχουν ιεροί κανόνες οι οποίοι εξισώνουν την αποστέρηση του εργατικού μισθού με τον φόνο – όσο κι αν αυτό δεν είναι ευρέως γνωστό! Ο λόγιος π. Αντώνιος Μαρτελάος, λοιπόν, γινόταν γνήσια φωνή του ριζοσπαστικού χριστιανικού πνεύματος στην εποχή του.
Ο Μαρτελάος είναι ένα από τα λιπάσματα τα οποία έθρεψαν το γιγαντιαίο δέντρο που λέγεται Διονύσιος Σολωμός. Κοντά στον λόγιο ιερωμένο είχε μαθητεύσει ο εθνικός ποιητής, και προφανώς σημεία του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν» (1823) τα εμπνεύσθηκε από τον Ύμνο που είχε συνθέσει πρωτύτερα (1797) ο Μαρτελάος για τη δημοκρατική Γαλλία:
«Όθεν είσθε των Ελλήνων
παλαιά ανδρειωμένα
κόκκαλα εσκορπισμένα
λάβετε τώρα πνοήν».

Νομίζω πως δεν θα πέσουμε έξω αν υποθέσουμε ότι αυτό το στιχούργημα εύρισκε ιδιαίτερη απήχηση στις ψυχές, όχι μόνο για τον ενθουσιασμό που απέπνεε, αλλά και διότι ανακαλούσε στο μυαλό των ακροατών / αναγνωστών ένα κείμενο που οι Ορθόδοξοι ακούν κάθε χρόνο, τη Μεγάλη Παρασκευή, μετά την περιφορά του επιταφίου. Είναι το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ, με το κήρυγμά του προς άπειρα ξερά οστά τα οποία κείτονταν σε μια πεδιάδα, και τα οποία, με τη δύναμη του Θεού, απόκτησαν σάρκα και αναστήθηκαν σε πλήρεις ανθρώπους. Ο Μαρτελάος διατυπώνει ένα είδος πολιτικής θεολογίας, δένοντας τη μεταφυσική ανάσταση με την καθημερινότητα και με την πολιτική-κοινωνική απελευθέρωση.
Σήμερα η προτομή του ανυπόταχτου παπά βρίσκεται μπροστά στην είσοδο του ναού της Ανάληψης, στη Χώρα· οδός Αλεξάνδρου Ρώμα αρ. 72. Όταν μιλώ με ξενομερίτες (όπως εγώ) που επισκέπτονται το νησί, τους πληροφορώ ότι πρόκειται για έναν από τους συχνοδιάβαστους δρόμους της Χώρας. Αλλά τους παρακινώ να επισκεφτούν τον αριθμό 72 άφοβα. Δεν θα βρουν πλήθη τουριστών να γεμίζουν τον χώρο. Πέρα από ελάχιστους ψαγμένους, τα πλήθη κατευθύνονται αλλού, για άλλων λογιών προσκυνήματα. Η ψυχή της Ζακύνθου, γεμάτη θησαυρούς πνευματικούς, οι οποίοι είναι απολύτως επίκαιροι, παραμένει για πολλούς θησαυρός για ανακάλυψη. Μακάρι…

Ο Θανάσης Ν. Παπαθανασίου είναι Δρ Θεολογίας, Διδάσκων στην Ανώτατη Εκκλησιαστική Ακαδημία Αθήνας και στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο