Τα σήμαντρα ηχούν

Μαρία Ρουκανά – Αμπελά
Φιλόλογος, συγγραφέας

«Σημαίνει ο Θεός, σημαίν’ η γη, σημαίνουν τα επουράνια, σημαίνει κι’ η Αγιά Σοφιά, το μέγα μοναστήρι, με τετρακόσια σήμαντρα κι εξηνταδυό καμπάνες…».«Της Αγια-Σοφιάς»

Μεγάλο το εύρος των συναισθημάτων που προκαλεί ο ήχος της καμπάνας και των σήμαντρων, που κοσμούν τις εκκλησίες και τα μοναστήρια της πατρίδας μας. Από το κάλεσμα στις ιερές ακολουθίες και την επισήμανση των ιερών στιγμών της λατρείας μέχρι την ειδοποίηση για χαρμόσυνα ή δυσάρεστα γεγονότα. Οι άγιες ημέρες του Πάσχα και η Ανάσταση του Θεανθρώπου γεμίζουν τις καρδιές μας με το φως της αγάπης και ο ήχος της καμπάνας πότε πένθιμος συντροφεύει τις μέρες του Μαρτυρίου και πότε χαρμόσυνος αναγγέλλει την Ανάσταση. Η χρήση της καμπάνας είναι αρχαιότατη. Τη συναντάμε στην προχριστιανική εποχή της εθνικής λατρείας, όπως επίσης και στους Σύρους, τους Αιγυπτίους και τους Ρωμαίους. Επίσης μαρτυρείται ότι στους αρχαίους χρόνους χρησιμοποιούσαν μεγάλα τεμάχια μετάλλου που τα αναρτούσαν με σχοινί και τα έκρουαν με μεταλλική ή ξύλινη ράβδο. Κάτι παρόμοιο δηλαδή με τα σημερινά σήμαντρα στις Μονές και τα ξωκλήσια. Έχουμε μαρτυρία ότι στη Ρώμη, επί Αυγούστου είχε τοποθετηθεί καμπάνα μπροστά στο Ναό του Διός, για να σημαίνει την έναρξη και τη λήξη των ιεροτελεστιών. Προοδευτικά οι καμπάνες καθιερώθηκαν στην Ορθόδοξη λατρεία. Καμπάνες ονομάστηκαν, γιατί ήταν φτιαγμένες από εκλεκτό μέταλλο από τα ορυχεία της Καμπανίας επαρχίας της Ιταλίας. Συμβολίζουν τις σάλπιγγες των αγγέλων, που αφυπνίζουν για εγρήγορση.
Οι καμπάνες εμφανίσθηκαν στη Δύση τον 6ο αιώνα και αργότερα έκαναν την εμφάνισή τους και στην Ανατολή. Από ιστορικές πηγές πληροφορούμαστε, ότι ο Βυζαντινός Αυτοκράτορας Μιχαήλ (στα μέσα του 9ου αιώνα) τίμησε τον Δούκα της Ενετίας Ούρσο, με το αξίωμα του Πρωτοσπαθάριου του Βυζαντινού Θρόνου. Ανταποδίδοντας ο Ούρσος αυτή την τιμή, πρόσφερε στον Αυτοκράτορα δώδεκα υπερμεγέθεις καμπάνες που τις κρέμασαν σε ιδιαίτερο πύργο, στην αυλή του Ναού της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Όταν για πρώτη φορά χτύπησαν οι καμπάνες στην Πόλη, ο ευσεβής λαός αισθάνθηκε μεγάλη χαρά. Νόμισαν πως οι άγγελοι κατέβηκαν στη γη, σάλπιζαν και καλούσαν τους ανθρώπους στην εκκλησιά. Οι καμπάνες αυτές στην Αγία Σοφία χτυπούσαν 600 περίπου χρόνια.
Χτυπούσαν οι καμπάνες. Αλλά όταν η Πόλη έπεσε, τότε και οι καμπάνες σταμάτησαν να χτυπούν. Τις ξεκρέμασε ο κατακτητής, τις έλειωσε και τις έκανε τηλεβόλα. Και όχι μόνο στην Αγία Σοφία, αλλά και σ’ όλα τα χριστιανικά μέρη που κατέλαβαν οι Τούρκοι, απαγορεύτηκαν οι καμπάνες. Όπως έλεγαν οι Τούρκοι, ο ήχος της καμπάνας ταράζει τον ύπνο των νεκρών τους! Όσο χτυπούσαν οι καμπάνες, δεν μπορούσαν να κοιμηθούν οι πεθαμένοι Τούρκοι. Τότε λοιπόν στα φοβερά εκείνα χρόνια, οι σκλαβωμένοι χριστιανοί ειδοποιούνταν με μυστικό τρόπο. Ήταν οι «κράχτες». Αυτοί, μέσα στις φοβερές εκείνες νύχτες της τουρκοκρατίας, έτρεχαν και ειδοποιούσαν τους χριστιανούς. Μετά όμως τα ζοφερά χρόνια της σκλαβιάς, όταν ο χριστιανισμός απέκτησε και πάλι την δόξα του και την ακμή του, μαζί με κάθε άλλο εκκλησιαστικό όργανο εισήλθε περίτρανα και η καμπάνα .Οι σπουδαιότεροι κατασκευαστές καμπάνας υπήρξαν τεχνίτες από το Βέλγιο και την Ολλανδία. Η μεγαλύτερη καμπάνα του κόσμου βρίσκεται στη Μόσχα. Κατασκευάστηκε κατά τα έτη 1733 – 1735 και ζυγίζει 180.000 περίπου κιλά. Το 1737, στη διάρκεια μιας πυρκαγιάς, έσπασε και έτσι δεν ήχησε ποτέ.
Στην “Βίβλο” στο δεύτερο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης “Έξοδος” ο Μωυσής με εντολή του Θεού κατασκευάζει για τον αρχιερέα Ααρών κατάλληλη στολή η οποία θα φέρει καμπανάκια για να ιερουργήσει στην Σκηνή του Μαρτυρίου. Αναφορές έχουμε επίσης από την αρχαία εποχή,για την εμφάνιση τεμαχίων μετάλλου τα οποία κρούονταν με μεταλλική ή ξύλινη ράβδο στις διάφορες τελετές και συναθροίσεις με σκοπό την συγκέντρωση του λαού. Η χρήση τους ήταν παρόμοια με αυτή του γνωστού μας σήμερα σήμαντρου. Σήμερα, τα ξύλινα και τα σιδηρά σήμαντρα παραμένουν σε χρήση μαζί με τους κώδωνες μόνο στις ιερές μονές, ενώ καθένα απὸ αυτά κρούεται σε ορισμένο χρόνο που ορίζει η τάξη του μοναστηριού. Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας εκπρόσωπος του ηθογραφικού διηγήματος έγραψε ένα πολύ ωραίο διήγημα με τίτλο “Οι ήχοι της καμπάνας”.Θα ήθελα να παραθέσω ένα μικρό απόσπασμα. “– Νταγκ! Νταγκ! Νταγκ! Αλλά κι οι ήχοι της καμπάνας του φέρνουν τέτοια χαρά στην καρδιά, του χύνουν τόση γαλήνη στην ψυχή, του ξυπνούν τη θρησκευτική του πίστη, που η φαντασία του παρουσιάζει μπροστά του το εκκλησάκι, που λαμποκοπάει μες στην ομορφιά και στη δόξα. Ας έρθει ο κόσμος όλος! Όλους τους θέλει η εκκλησιά. Κι ολοένα μαζεύονται από δω κι από κει απ’ όλα τα μονοπάτια του χωριού προβάλουν συντροφιές από γυναίκες κι άντρες και παιδιά. Κι η χαμηλή και στενόχωρη εκκλησιά με τις θαμπόθωρες εικόνες της, με το ξύλινο ταβάνι και με το πλακόστρωτο χώμα, όλους τους καρτερεί και όλους τους υποδέχεται, θαρρείς με τις προσευχές του παπά και τις φωνές του ψάλτη. Κι η ψυχή τους φτερουγίζει στο Θρόνο του Πλάστη….” Κάθε φορά που χτυπούν οι καμπάνες και ηχούν τα σήμαντρα, οι καρδιές των χριστιανών ριγούν από συγκίνηση. Ας γιορτάσουμε και μεις λοιπόν με τα ξεχωριστά ήθη και έθιμα μας ,που έχουν τις ρίζες τους στα βάθη των αιώνων, το Πάσχα, την πιο εμβληματική γιορτή της Ορθοδοξίας, και ας αφήσουμε τους χτύπους των Σήμαντρων να σημάνουν τη νίκη του Θεανθρώπου επί του Θανάτου. και να δώσουν με ηχηρό τρόπο τη χαρμόσυνη είδηση της Ανάστασης του Κυρίου. Καλό Πάσχα.

φωτο: News.gr