Αφιέρωμα || Το λιοτρίβι του Σπίνου…

Απο την Αγάπη Κ.Πατήρη

Καθώς δειλά- δειλά μπαίνουμε στην εποχή της συγκομιδής των ελαιοκάρπων στο νησί μας, το αφιέρωμα μας δεν θα μπορούσε να είναι κάτι άλλο πέρα από το πολυτιμότερο αγαθό του τόπου μας, την ελιά. Αυτή την εβδομάδα ψάξαμε και βρήκαμε ένα από τα πιο παλιά και διατηρητέα ελαιοτριβεία του νησιού μας και σας το παρουσιάζουμε. Το ελαιοτριβείο αυτό βρίσκεται στην περιοχή Ακρωτήρι, και πιο συγκεκριμένα στα Σπινέικα (Βιδάλε-Κοκκινοπήλια) στην Ζάκυνθο και ανήκει στον Νικόλαο Σπίνο, που με μεγάλη χαρά μας άνοιξε τις πόρτες του και μας ξενάγησε σε αυτόν τον ιδιαίτερο χώρο. Ιδρυτής του ελαιοτριβείου ήταν ο Σπυρίδων Σπίνος, παππούς του σημερινού ιδιόκτητη. Το ελαιοτριβείο χρονολογείται από το 1885 και είναι αξιοθαύμαστο πως μετά από τόσα χρόνια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα διατηρητέα κτίσματα της εποχής για την Ζάκυνθο.

Από πλευράς κατασκευής είναι ένα κτίσμα χτισμένο με ασβέστη, λιθιές, κοκκινοπήλι, και πιθανόν όπως μας ανέφερε ο ιδιοκτήτης πορσελάνη. Γι΄αυτό άλλωστε έμεινε αναλλοίωτο στον χρόνο έχοντας μόνο μικροφθορές. Κατασκευαστής ήταν ο περίφημος τεχνίτης – καλλιτέχνης της εποχής , γνωστός με το ψευδώνυμο «Λόχος» . Ο λόγος που ονομαζόταν έτσι προφανής, καθώς όπως λέγεται δούλευε ως ένας λόχος με άντρες.

Ο Σπυρίδων Σπίνος πέρασε στην κατασκευή του ελαιοτριβείου μετά από την πώληση των γιδοπροβάτων του, γι’ αυτό και στην κεντρική πόρτα του μπορεί ακόμη και σήμερα κάποιος να δει το οικόσημο της οικογένειας που δεν είναι άλλο από ένα ζευγάρι κέρατα τράγου. Σημαντικό ωστόσο είναι να αναφερθεί πως στην δεύτερη κεντρική πόρτα του κτίσματος, που οδηγούσε στην κατοικία της οικογένειας μπορεί κάποιος να διακρίνει ένα κενό οικόσημο να στέκει ακόμα εκεί. Ο λόγος ύπαρξης του πολύ πιθανόν να είναι το γεγονός ότι πολλοί ευγενείς επισκέπτονταν το ελαιοτριβείο ως πελάτες και σαν τιμής ένεκεν ο Σπυρίδων Σπίνος έχτισε το κενό οικόσημο που πιθανολογείται ότι άνηκε σε κάποιο σημαντικό πρόσωπο από τους επισκέπτες αυτούς. Εκείνο όμως που κάνει εντύπωση ακόμη και σήμερα είναι πως το οικόσημο αυτό δεν έχει καμιά χάραξη ούτε ημερομηνία πάνω του, πράγμα που δεν συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, καθώς όπως έχει παρατηρηθεί κάθε οικογένεια χάραζε το όνομα της και την ημερομηνία κατασκευής του κτίσματος, δίνοντας σε εμάς σήμερα μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τα εναπομείναντα κτίσματα. (Το κενό οικόσημο το συναντάμε άλλη μια φορά στο Γουέστερν παραγωγής 1966, Ο Καλός, ο Κακός και ο Άσχημος).

Το κτίσμα αποτελεί ένα ολοκληρωμένο συγκρότημα που περιελάμβανε το ελαιοτριβείο, την οικία της οικογένειας, τον στάβλο, τις αποθήκες (για τον πυρήνα και τις ζωοτροφές) αλλά και ένα μπακάλικο που διατηρούσε ο Σπυρίδων Σπίνος.

Πέρα από τους πέτρινους τοίχους το κτίσμα επίσης στηρίζεται με αρκετά ενιαία δοκάρια από κορμούς κυπαρισσιού, που είχε φέρει ο πρώτος ιδιοκτήτης από το Πόρτο Βρώμη. Οι κορμοί αυτοί κατάφεραν να μείνουν αναλλοίωτοι στον χρόνο λόγω μια ειδικής επεξεργασίας που είχαν υποστεί , βυθίζοντας τους για ένα ολόκληρο καλοκαίρι στην θάλασσα. Η επεξεργασία αυτή το προστάτευσε από το σκουλήκι που συνηθίζει να απειλεί το ξύλο, διαδικασία η οποία γίνεται ακόμα και σήμερα. Τα δοκάρια επίσης λειτουργούσαν και ως αντισεισμικά στηρίγματα λόγω του ότι “δένονται” μεταξύ τους με σιδερένιες λάμες.

Όσο αναφορά τον εξοπλισμό του ελαιοτριβείου, βλέπουμε μια πρωτοπορία για την εποχή καθώς την κίνηση στα λιθάρια δεν την έδιναν άλογα όπως συνηθιζόταν αλλά μια μηχανή γερμανικής κατασκευής που δουλεύει ακόμα και σήμερα. Τα λιθάρια ήταν τα καλύτερα της εποχής και ήταν κατασκευασμένα στην Αίγινα. Το ελαιοτριβείο έχει 2 πιεστήρια , ένα πιο παλιό ημιχάλκινο και ένα μεταγενέστερο. Οι σάκοι (τσουβάλια) που έβαζαν τα ζυμάρια ήταν από τρίχωμα τράγων από τον Αίνο της Κεφαλονιάς. Στον εξωτερικό χώρο διακρίνονται μεγάλα πιθάρια που διακοσμούν το ελαιοτριβείο. Χαρακτηριστικό τους είναι το κωνικό σχήμα. Τέτοιου είδους πιθάρια φτιάχνονταν στο Αϊβαλί της Μικράς Ασίας απ’ όπου και έχουν έρθει. Φημολογείται μάλιστα πως μόνο ελάχιστα διασώζονται ακόμη στο νησί.
Στο εσωτερικό επάνω τμήμα του ελαιοτριβείου υπήρχε ένα πατάρι, στο οποίο όπως μας ανάφερε ο ιδιοκτήτης Ν.Σπίνος , εκεί διέμεναν οι εργάτες. Όμως το πατάρι αυτό κρύβει μια πολύ πιο σημαντική πτυχή της ιστορίας του νησιού, καθώς ο Σπυρίδων Σπίνος αν και δεξιός (βασιλικός) στο πολίτευμα, επί εμφυλίου πολέμου έκρυβε και φυγάδευε από το νησί τους κουμουνιστές, σώζοντας τους από βέβαιο θάνατο. Τουλάχιστον εκατό άτομα πέρασαν από το πατάρι αυτό με τελευταίο τον Νιόνιο Χιώνη (Φωτεινό) ο οποίος φεύγοντας από το νησί δεν επέστρεψε ποτέ πίσω στην πατρίδα, αγνοώντας εντελώς ποια μπορεί να ήταν η τύχη του. Πολλοί άλλοι επέστρεψαν και ευχαρίστησαν την οικογένεια για την σωτηρία τους.

Το 1977 σταμάτησε η λειτουργία του ελαιοτριβείου, ο σημερινός ιδιοκτήτης Νικόλαος Σπίνος παρά τις προσπάθειες συντήρησης που ήθελε να κάνει δεν κατάφερε να το μετατρέψει σε ένα ανοιχτό μουσείο όπως είχε οραματιστεί. Ας ελπίσουμε πως στο μέλλον οι αρμόδιες υπηρεσίες θα αναλάβουν την συντήρηση αυτού του αξιόλογου χώρου και θα προστατεύσουν την πολιτισμική κληρονομιά του νησιού μας προτού είναι πολύ αργά.