Όταν η Ελλάδα πρόβαλε την πολιτική της κυριαρχία στη Μικρά Ασία

ΓΡΑΦΕΙ Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΤΣΙΡΙΓΩΤΗΣ*

Στις 15 Μαΐου του 1919, η πρώτη Ελληνική Μεραρχία, κατ’ εντολή των συμμαχικών δυνάμεων της Ανταντ, (συγκεκριμένα των Αγγλογάλλων με τη σύμφωνη γνώμη των Η.Π.Α.) αποβιβάστηκε στην προκυμαία της Σμύρνης. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Οθωμανός διοικητής του στρατού της Σμύρνης, Αλή Ναδήρ πασάς, σε τηλεγράφημά του προς το υπουργείο στρατιωτικών της Υψηλής Πύλης:
«Ταύτην τὴν στιγμὴν ἔλαβον παρὰ τοῦ Ναυάρχου Κάλθορπ διακοίνωσιν, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἀναφέρεται ὅτι κατὰ τὸ ἄρθρον 7 τῆς ἀνακωχῆς ἡ Σμύρνη θὰ καταληφθῇ ὑπὸ Ἑλληνικῶν στρατευμάτων ἐνεργούντων ἐν ὀνόματι τῶν Συμμάχων Κρατῶν, ὅτι ἡ ἀπόφασις αὐτὴ ἐκοινοποιήθη εἰς τὴν Ὑ. Πύλην, ὅτι τὰ στρατεύματα τῆς κατοχῆς φθάνουν αὔριον 15 Μαΐου 1919 ν.ἡ. (εἰς τὰς 8 π.μ.), ἐνῶ τὰ ἀγήματα τοῦ Ἑλληνικοῦ ναυτικοῦ θὰ ἀποβιβασθοῦν 7 ὥρας ἐνωρίτερον καὶ θὰ καταλάβουν τὰς ἀποβάθρας καὶ πρὸς πρόληψιν λυπηρῶν ἐπεισοδίων τὰ στρατεύματά μας νὰ παραμείνουν ἐκεὶ ἔνθα εὑρίσκονται καὶ ὅτι Ἀγγλικὸν ἄγημα πεζοναυτῶν θὰ καταλάβῃ τὸ τηλεγραφείον, τὸ ὁποῖον θὰ δέχεται τὴν ἐπίσημον ἀλληλογραφίαν, ἀφοῦ προηγουμένως αὐτὴ ὑφίσταται λογοκρισίαν, καὶ ὅτι αἱ Ἑλληνικαὶ στρατιωτικαὶ Ἀρχαὶ ἀναμένουν ὁδηγίας σχετικὰς μὲ τὸν σκοπόν των».

Η απόφαση του Ε. Βενιζέλου να εμπλέξει πολιτικοστρατιωτικά την Ελλάδα στη Μικρά Ασία, θα πυροδοτήσει μια μεγάλη συζήτηση περί του βαθμού ορθολογικότητας του εγχειρήματος, κυρίως μετά την τραγική κατάληξη για τον Ελληνισμό της περιοχής. Ωστόσο, όπως ο ίδιος προδηλώνει, η απόφασή του δεν πολλαπλασίαζε τους εξωτερικούς κινδύνους για την Ελλάδα:
«Σήμερα ἐπεκτεινόμεθα πρὸς τὸ μέρος ἐκεῖνο καὶ αὐξά¬νει οὐσιωδῶς ἡ ἐπέκταση τῶν συνόρων μας, ἀλλὰ μὲ τὴν ἐπέκταση αὐτὴ δὲν ἐπεκτείνονται οἱ κίνδυνοι οἱ στρατιωτικοὶ κατὰ τῆς Ἑλλάδας οὔτε κατὰ κεραίαν».

Στο πλαίσιο της ανωτέρω συλλογιστικής, το ερώτημα που καλούμαστε να πραγματευθούμε ευθύς αμέσως, είναι εάν ήταν πολιτικοστρατηγικά επιβεβλημένη και ορθολογικά υπολο¬γισμένη η ελληνική στρατιωτική επιχείρηση στη Μικρά Ασία ή ήταν μια προδικασμένη αποτυχία.
Η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα συνδέεται με την ανάγνωση της ισορροπίας ισχύος στην περιφέρεια της Μικράς Ασίας, με τους πολιτικούς στόχους των Μεγάλων Δυνάμεων για την τελική διαρρύθμιση του Ανατολικού ζητήματος και τον προσδιορισμό του ελληνικού εθνικού συμφέροντος.
Ευθύς μετά το τέλος του πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου (Α. Π. Π.) η διαμορφωθείσα ισορροπία ισχύος ήταν ευνοϊκή για την προβολή της ελληνικής στρατιωτικής ισχύος στη Μικρά Ασία. Λαμβάνοντας υπόψη την προειλημμένη απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων (Αγγλία, Γαλλία, Η.Π.Α.) για την οριστική διαρρύθμιση του Ανατολικού ζητήματος, μέσω του εδαφικού διαμελισμού της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, τη δημιουργία νέων κρατών και σφαιρών επιρροής –Ιταλική, Γαλλική, Βρετανική, Ελληνική. Επίσης, και σύμφωνα με τους όρους της ανακωχής του Μούδρου (Οκτώβριος 1918) μεταξύ των δυνάμεων της Ανταντ και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προβλέπονταν η παράδοση του στρατιωτικού οπλισμού και των πολεμικών πλοίων της Υψηλής Πύλης στις δυνάμεις της Ανταντ καθώς και η δυνατότητα κατάληψης (από τις δεύτερες) για λόγους ασφάλειας, οποιον¬δήποτε στρατηγικών σημείων στην εδαφική της επικράτεια. Αντίστροφα η Αθήνα διέθετε μια ικανή στρατιωτική δύναμη, τον ναυτικό έλεγχο του Αιγαίου και μια σειρά νησιών που καθιστούσαν δυνατή την άμεση διασύνδεση της Σμύρνης με τον Πειραιά.

Τοιουτοτρόπως, η διασυμμαχική απόφαση για την αποστολή ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Σμύρνη, εξυπηρετούσε τα στρατηγικά συμφέροντα των Αγγλογάλλων, με αντικειμενικό στόχο την παρεμπόδιση των στρατιωτικών ενεργειών της Ιταλίας για την επέκταση της ζώνης κατοχής της, στη Μικρά Ασία, δημιουργώντας εδαφικά τετελεσμένα (αποβίβαση ιταλικών στρατιωτικών δυνάμεων στην Αττάλεια, Μάρτιος 1919). Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε ο Βρετανός πρωθυπουργός, Λοϋδ Τζώρτζ, (5 Μαΐου 1919):
«Θα βρεθούμε προ τετελεσμένου γεγονότοςοι Ιταλοί θα εμφανιστούν στη Μικρά Ασία. Ο μόνος τρόπος να τους σταματήσουμε είναι να ρυθμίσουμε το ταχύτερο το θέμα των εντολοδόχων κυβερνήσεων και επίσης να ρυθμίσουμε αμέσως το θέμα της κατοχής της Μικράς Ασίας.[…]. Θα πρέπει να αφήσουμε τους Έλληνες να καταλάβουν τη Σμύρνη. Αρχίζουν σφαγές εκεί και δεν υπάρχει κανένας να προστατεύσει τον ελληνικό πληθυσμό». (Michael, L. Smith, Το Όραμα της Ιωνίας, σ. 160-161).

Ανάλογα και αντίστοιχα η αποστολή της 1ης Ελληνικής Μεραρχίας στη Σμύρνη δεν οδηγούσε σε υπέρβαση των διατιθέμενων συντελεστών ισχύος της Αθήνας, στο βαθμό που περιορίζονταν στη διατήρηση της εσωτερικής τάξης-ασφάλειας στην περιοχή. Αντίθετα, αναδεικνύονταν σε παράθυρο ευκαιρίας για την ανάσχεση των ιταλικών εδαφικών τετελεσμένων, προασπίζοντας ταυτόχρονα και τα θεμελιώδη συμφέροντα (ζωής, περιουσίας, ιδιοκτησίας) των Ελλήνων της Ιωνίας. Ειδικότερα αναφερόμαστε στη μείζονα απειλή της «εξόντωσης-αφανισμού» όλων των μη τουρκικών εθνοτήτων, μετά την απόφαση του Συνεδρίου των Νεότουρκων (1911) για την εθνική ομογενοποίηση των πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η αποστολή και ο ρόλος των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Σμύρνη, για την διατήρηση της εσωτερικής τάξης και την προάσπιση της εξωτερικής ασφάλειας, προϋπέθετε την καθολική αποδοχή-συναίνεση των γηγενών πληθυσμών, γεγονός που θα επιτυγχάνονταν μέσω της εγκαθίδρυσης ενός ουδέτερου-αμερόληπτου πολιτικό-διοικητικού μηχανισμού για τη διασφάλιση της τάξης και την απονομή δικαιοσύνης.

Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Ε. Βενιζέλος, στην ημερήσια διαταγή που απεύθυνε προς την 1η Ελληνική Μεραρχία:
«Από την εμπιστοσύνην, την οποίαν θα εμπνεύσετε είς όλα τα ξένα στοιχεία και προ παντών είς το εξ’ αυτών πολυαριθμότερον, το Τουρκικόν, θα εξαρτηθή εν μεγάλω μέτρω η πραγματοποίησις των εθνικών μας πόθων».

Ως ικανές και αναγκαίες συνθήκες για την ευόδωση του αντικειμενικού πολιτικού στόχου της Αθήνας –εθνική ολοκλήρωση – τίθεντο, από τον Ε. Βενιζέλο, ο εδαφικός διαμελισμός της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, η δημιουργία δυο νέων ανεξάρτητων κρατών (το πρώτο θα περιέκλειε την περιοχή των Στενών και της Κωνσταντινούπολης και το δεύτερο την περιοχή του Πόντου) και η εγκαθίδρυση εδα-φικών ζωνών κατοχής-επιρροής των συμμαχικών δυνάμεων.
Ο Έλληνας πρωθυπουργός, αναγνωρίζοντας ότι μόνο ως θεματοφύλακας των συμφερόντων των Μεγάλων Δυνάμεων (ιδίως της Βρετανίας) στη Μικρά Ασία, θα μπορούσε η Ελλάδα να διεκδικήσει την πραγμάτωση του αέναου εθνικού στόχου της εδαφικής ολοκλήρωσης –Μεγάλη Ιδέα, θα προσφύγει στην προσφιλή για αυτόν χρήση της στρατηγικής των τετελεσμένων, (η οποία εφαρμόσθηκε επιτυχώς κατά την διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων), αποδεχόμενος την πρόσκληση-πρόκληση των συμμαχικών δυνάμεων για την επέκταση της ελληνικής πολιτικής κυριαρχίας στην περιοχή της Ιωνίας.

*Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι Επίκουρος Καθηγητής, Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων & Διπλωματίας. Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών.