ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΖΑΚΥΝΘΟΥ | ΤΑΞΙΔΙ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ | ΕΚΤΙΘΕΤΑΙ ΟΜΟΙΩΜΑ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΩΝ

Είναι ένα από τα πιο θαυμαστά δείγματα αρχαίας τεχνολογίας. Υπολόγιζε με λεπτομέρεια και ακρίβεια κινήσεις και φάσεις άστρων και πλανητών, προέβλεπε εκλείψεις, έδινε ακριβείς χρονολογίες και ημερομηνίες για σημαντικούς αθλητικούς αγώνες της αρχαιότητας. Ποιος δεν γνωρίζει έστω και ελάχιστα από τα όσα υπολόγισε ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων; Αναρίθμητες επιστημονικές ομάδες από όλο τον πλανήτη τον μελετούν και, καθώς ανακαλύπτουν τη λεπτομέρεια της λειτουργίας και των δυνατοτήτων του, μεγαλώνει και ο θαυμασμός τους για την αρχαία ελληνική τεχνολογία και τη γνώση των προγόνων μας στα μαθηματικά και την αστρονομία. Αυτός ο σπάνιος μηχανισμός, που βρέθηκε από καθαρή τύχη στις αρχές του 20ου αιώνα, γοητεύει μέχρι σήμερα. Από χθες Πέμπτη μέχρι και το Σάββατο 10 Ιουνίου το πιο πρόσφατα κατασκευασμένο πιστό ομοίωμα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων θα εκτίθεται στο Μεταβυζαντινό Μουσείο, στο πλαίσιο χάρη σε μία ακόμη αξιέπαινη πρωτοβουλία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ζακύνθου και της δραστήριας προϊσταμένης της, Χριστίνας Μερκούρη. Είναι μία σπάνια ευκαιρία για όσους δεν έχουν ξαναδεί το σπάνιο αυτό έκθεμα, να το γνωρίσουν από κοντά και να μάθουν εκπληκτικές λεπτομέρειες για τη λειτουργία, τη μορφή και το ιστορικό της ανεύρεσής του.

Τεχνολογία και Τέχνη
Από χθες το πρωί πρώτο όροφο του Μεταβυζαντινού Μουσείου, ανάμεσα στους πίνακες της Επτανησιακής Τέχνης της ζωγραφικής, βρίσκεται ένα ασυνήθιστο έκθεμα: Ενας μικρός, χάλκινος μηχανισμός, πλαισιωμένος από ξύλινο κουτί, στέκεται ταπεινός ανάμεσα στις επιβλητικές ζωγραφικές φιγούρες, δίχως κάτι εντυπωσιακό στην εμφάνιση και τη μορφή του. Κι όμως, αυτό το μικρό κουτί είναι ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα που αποδεικνύουν το εκπληκτικά προηγμένο επίπεδο γνώσεων των αρχαίων Ελλήνων στα μαθηματικά, την αστρονομία και τη μηχανολογία. Πολύπλοκοι μηχανισμοί στο εσωτερικό του έκαναν ακριβέστατους αστρονομικούς και ημερολογιακούς υπολογισμούς. Σε όλο τον κόσμο, η συσκευή αυτή είναι γνωστή ως Μηχανισμός των Αντικυθήρων.

Ενα ναυάγιο που έκρυβε μυστικά
Βρέθηκε το 1900, κοντά στα Αντικύθηρα, από Συμιακούς σφουγγαράδες που άραξαν εκεί για να αποφύγουν μια δυνατή κακοκαιρία. Κατά την ενάλια ανασκαφή που ακολούθησε συγκεντρώθηκαν 82 θραύσματα, από τα οποία τα 3 κυρίως θραύσματα εκτίθενται στη Συλλογή Χαλκών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου στην Αθήνα και τα υπόλοιπα 79 φυλάσσονται στη Χαλκοθήκη του ίδιου Μουσείου. Από γραφολογικές μελέτες υπολογίζεται πως είχε κατασκευαστεί, μεταξύ του 150 και του 100 π.Χ., την εποχή που ζούσε στη Ρόδο ο μεγάλος αρχαίος αστρονόμος Ίππαρχος (190-120 π.Χ.). Το παράξενο εύρημα μέσα, στα χρόνια, αποκρυπτογραφήθηκε πλήρως και δεν μπόρεσε να μην σκορπίσει το θαυμασμό στην παγκόσμια επιστημονική κοινότητα.

Ο πληρέστερος αναλογικός υπολογιστής της αρχαιότητας
Για την κα Μερκούρη, η πρωτοβουλία για την έκθεση του αντιγράφου του Μηχανισμού στο Μουσείο χαρακτηρίζεται καινοτόμος. Κι αυτό διότι το Μουσείο ειδικεύεται σε εκθέματα της Μεταβυζαντινής Τέχνης, όταν ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων χρονολογείται από το 2ο αιώνα π.Χ. «Παρόλα αυτά, πιστεύω ότι πρόκειται για ένα πολύ σημαντικό έκθεμα γιατί το πλέον σημαντικό και τεχνολογικό δείγμα αναλογικού αστρονομικού υπολογιστή μέχρι τώρα», λέει στην ΗΜΕΡΑ η κα Μερκούρη. «Στις πλάκες του Μηχανισμού, στην πρόσθια και οπίσθια επιφάνεια, με τους κυκλικούς και ελλειπτικούς δίσκους, είναι χαραγμένοι η μήνες του αιγυπτιακού ημερολογίου με ελληνική γραφή, καθώς και οι μήνες του Κορινθιακού ημερολογίου, κάτι που μας κάνει να σκεπτόμαστε ότι ο Μηχανισμός έχει σχέση με τις αποικίες της Κορίνθου στη Δυτική Ελλάδα και τη Σικελία», λέει η κα Μερκούρη.

Φάσεις πλανητών και εκλείψεις
Ο Μηχανισμός, μέσα από 30 συνδεδεμένα συνεργαζόμενα γρανάζια, προέβλεπε με μεγάλη ακρίβεια τις ηλιακές και σεληνιακές εκλείψεις, αλλά και τη θέση και τις κινήσεις του Ηλιου, της Σελήνης, τις φάσεις της Σελήνης για πολλά ερχόμενα έτη και τις κινήσεις των 5 γνωστών, τότε, πλανητών: του Αρη, του Ερμή, της Αφροδίτης, του Δία και του Κρόνου. Εξάλλου, με βάση τους υπολογισμούς του Μηχανισμού τελούνταν οι στεφανιτοί αθλητικοί αγώνες της αρχαιότητας, όπως του Ολυμπιακούς Αγώνες, τα Νέμεα, τα Πύθια και άλλοι –δεν γίνονταν απλώς κάθε 4χρόνια αλλά βάση ακριβών υπολογισμών.
Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων θεωρείται ως ένα από τα σημαντικότερα αρχαία τεχνουργήματα που έχουν ανακαλυφθεί έως σήμερα. Αποτελεί μια εγκυκλοπαίδεια της αστρονομίας της εποχής και μαρτυρά την εξαιρετική γνώση μαθηματικών και μηχανολογίας των αρχαίων Ελλήνων. Ο Μηχανισμός περιεχόταν σε ένα ξύλινο κιβώτιο, διαστάσεων περίπου 30 x 20 x 10εκ. και περιελάμβανε τουλάχιστον 30 συνεργαζόμενα γρανάζια. Είχε μια διπλή κυκλική κλίμακα στην μπροστινή όψη και δύο ελικοειδείς κλίμακες στην οπίσθια. Με την περιστροφή μιας μανιβέλας μπορούσε κάποιος να επιλέξει μία ημερομηνία και να αναγνώσει αστρονομικές και ημερολογιακές πληροφορίες στα καντράν των δύο όψεων του Μηχανισμού. Περιείχε επίσης ένα εκτεταμένο εγχειρίδιο χρήσης. Οι κύριες λειτουργίες του έχουν αποκρυπτογραφηθεί και πάνω από 2.000 γράμματα του εγχειριδίου χρήσης έχουν διαβαστεί με τη χρήση εξειδικευμένων μεθόδων. Για τη λύση του γρίφου της λειτουργίας του τελειότερου γνωστού τεχνολογικού επιτεύγματος της αρχαιότητας απαιτήθηκε η πλέον σύγχρονη απεικονιστική τεχνολογία, βάσει της οποίας οι ερευνητές μπόρεσαν να συλλέξουν δεδομένα για το εσωτερικό του χωρίς να προκαλέσουν περαιτέρω φθορές στο αντικείμενο.
Και μία ακόμη λεπτομέρεια: Τα χαραγμένα γράμματα στην οπίσθια επιφάνεια του Μηχανισμού χαρακτηρίζονται ως δείγματα υψηλής τέχνης. Ο «Ομάδα Μελέτης του Μηχανισμού», κατάφερε να τα αναπαράγει και έτσι, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, γεννήθηκε μία νέα γραμματοσειρά: η «True Type Font».

Ολοκληρωμένη παρουσίαση
Για την κα Μερκούρη, η φιλοξενία του εκθέματος είναι μια μοναδική ευκαιρία για το ζακυνθινό κοινό και για την εκπαιδευτική κοινότητα, κυρίως για τους μαθητές να γνωρίσουν αυτό τον υπολογιστή και να δουν στην πράξη τη λειτουργία του, μέσα από τις οποίες αναδεικνύονται οι τεράστιες επιστημονικές γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων. Ηδη, έχουν εκδηλώσει το ενδιαφέρον τους να επισκεφτούν το Μουσείο σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και αναμένεται ακόμη περισσότερα να προγραμματίσουν εκπαιδευτικές επισκέψεις.
Το πιο πρόσφατο από τα ελάχιστα πιστά ομοιώματα του Μηχανισμού των Αντικυθήρων κατασκευάστηκε σε κλίμακα 1:1 από την «Ομάδα Μελέτης του Μηχανισμού» στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Οι καθηγητές Γιάννης Σειραδάκης και Κυριάκος Ευσταθίου ήταν υπεύθυνοι για τον σχεδιασμό του μοντέλου σε υπολογιστή και τη μεταφορά του σε χαλκό. Οι διαστάσεις του ομοιώματος είναι 32 x 20x 12εκ. (32 x 50 x 12 όταν είναι ανοιχτό) και η βάση του έχει ύψος 7εκ. «Η άφιξη του ομοιώματος στο Μουσείο μας έγινε μετά από πρόταση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ζακύνθου προς το Πανεπιστήμιο, με το οποίο υπάρχει συνεχής συνεργασία», λέει η προϊσταμένη της Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Ζακύνθου και Διευθύντρια του Μεταβυζαντινού Μουσείου, Χριστίνα Μερκούρη. Η πρόταση έγινε δεκτή και το έκθεμα βρίσκεται πλέον σε ειδική προθήκη στον πρώτο όροφο του Μουσείου. «Νομίζω πως δένει με τον περιβάλλοντα χώρο», λέει η κα Μερκούρη. Γύρω από την προθήκη με το έκθεμα βρίσκεται ένα σύνολο από 6 εποπτικούς πίνακες στους οποίους βρίσκονται πληροφορίες για τη μορφή και τη λειτουργία του Μηχανισμού, τα ημερολόγια (ηλιακά και σεληνικά) που παρουσιάζει, για τους ακριβέστατους υπολογισμούς του, αλλά και το ιστορικό της ανεύρεσής του στα ταραγμένα νερά των Αντικυθήρων. Παράλληλα, στο ισόγειο του Μουσείου προβάλλεται ντοκιμαντέρ του BBC για το Μηχανισμό, με ελληνικούς υπότιτλους και με ακόμη περισσότερες πληροφορίες και εικόνες που εξηγούν με λεπτομέρεια τη λειτουργία του θαυμαστού ευρήματος.