Πάλι για τον Βεζάλ… Ένα συνέδριο που δεν έγινε και ένα που δεν κατάλαβα τι έγινε

Γράφει ο Γιώργος Φιορεντίνος
Ερευνώντας ανέκδοτες επιστολές του Νικολάου Βαρβιάνη (1898 – 1980), ζακυνθινού φαρμακοποιού, συγγραφέα και ζακυνθινολάτρη, προς τον γνωστό ιστοριοδίφη και λεξικογράφο της Ζακύνθου Λεωνίδα Ζώη (1865 – 1956), επιστολές από το αρχείο του Λεωνίδα Ζώη που κατέληξε στο αρχειακό υλικών των «Επτανησιακών Φύλλων» και οι οποίες μου παραχωρήθηκαν για έρευνα, εντόπισα σε τρεις επιστολές, που γράφτηκαν στο χρονικό διάστημα Μάη – Ιούνη του 1953, πληροφορίες για ένα επιστημονικό Συνέδριο, αφιερωμένο στη μνήμη του μεγάλου Βέλγου Ανατόμου Ανδρέα Βεζάλ και προγραμματισμένο να διεξαχθεί το Μάη του 1954 στη Ζάκυνθο, το οποίο, τελικά, ματαιώθηκε, λόγω της σεισμικής καταστροφής του Αυγούστου του 1953.
Θεωρώντας ότι οι πληροφορίες αυτές έχουν ιστορικό ενδιαφέρον, λόγω του χρόνου διεξαγωγής του, των προσώπων που συμμετείχαν, αλλά και του τρόπου προετοιμασίας του, καταθέτω τις πληροφορίες αυτές για συγκρίσεις, σκέψεις, υποθέσεις, συμπεράσματα και «υποψίες» γύρω από το πολυσυζητημένο και επίκαιρο θέμα του θανάτου και της ταφής του Βεζάλ στη Ζάκυνθο.
Ο χρόνος γραφής των επιστολών αυτών βρίσκει τον Λεωνίδα Ζώη να διαμένει στην Αθήνα και ο στενός του φίλος Νικόλαος Βαρβιάνης τον ενημερώνει για όσα διαδραματίζονται στη Ζάκυνθο. Στην επιστολή του με ημερομηνία 9/5/1953, ο Βαρβιάνης ενημερώνει τον Λεωνίδα Ζώη ότι το συνέδριο για τον Βεζάλ θα γίνει το Μάη του 1954 και τον βεβαιώνει ότι εξασφαλίστηκε η συμμετοχή του Βέλγου Πρέσβη στη Αθήνα. Επίσης, τον πληροφορεί ότι στην Επιτροπή για την προετοιμασία του συνεδρίου συμπεριελήφθησαν οι Λεωνίδας Ζώης, Μαρίνος Σιγούρος, Διονύσιος Ρώμας και Ιωάννης Μάργαρης, ως Πρόεδρος του συλλόγου Ζακυνθίων Αθήνας. Οι σύνεδροι θα ανέρχονται σε 120 -130 και θα φιλοξενηθούν σε καράβι που θα είναι ο αραγμένο στο Πόρτο της Ζακύνθου.
Σε απαντητική επιστολή προς τον Ζώη με ημερομηνία 1/6/1953 αναφέρει: «… Στο γράμμα σας είδα την πραγματική χαρά για το συνέδριο και για το μνημείο Βεζάλ, σε κάτι που θα προσθέσει πολύ στην αγάπη μας για την ιδιαίτερη πατρίδα μας, την οποίαν ειλικρινά και ανυστερόβουλα αγαπάμε και θέλουμε όσο μπορούμε να ακούεται παντού και πάντοτε ψηλά. Αυτή είναι η ωραιοτέρα μας ικανοποίησις και ο αντικειμενικός μας σκοπός τον οποίον ολίγοι στη σημερινή πεζή και συμφεροντολογική εποχή καταλαβαίνουν. Καταλαβαίνετε τι φασαρίες, απασχολήσεις και γραψίματα έβαλα επάνω μου, γιατί όλοι, όπως γνωρίζετε, σου λένε «ωραία», χωρίς καμία βοήθεια στην πραγματικότητα, ίσως και με κρυφή αντίδραση… Ελπίζω με τη βοήθεια του Θεού και όλων σας και πρώτα από εσάς θα τα βγάλουμε πέρα».
Τέλος, στην επιστολή της 27ης Ιουνίου 1953, δηλαδή 45 μέρες πριν τους καταστρεπτικούς σεισμούς, υπογραμμίζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει με την αδράνεια των αρμοδίων. Προσθέτει ότι στην Αθήνα άρχισαν οι προσυνεδριάσεις της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας και ότι της Επιτροπής για το Συνέδριο θα ηγηθεί ο Πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπάγος, ως σπουδάσας εις Βέλγιον. Ότι τη δαπάνη του Συνεδρίου θα αναλάβει η Βελγική Κυβέρνηση με συμβολική συμμετοχή του Υγειονομικού Κόσμου της Ελλάδας και ότι θα συμμετέχουν πολλοί ξένοι επιστήμονες στις εορτές που τελικά ορίστηκαν να γίνουν το ερχόμενο Πάσχα, αντί για το Μάη του 1954. Στη συνέχεια, απαριθμεί ενέργειες για την προετοιμασία και κατάλογο των οικιών και οικογενειών που ευγενικά προσφέρθηκαν να φιλοξενήσουν τους συνέδρους, γιατί η ευγένεια και η φιλοξενία του τόπου δεν ανέχεται να μείνουν οι επισκέπτες επτά ολόκληρες μέρες, που θα διαρκέσουν οι εορτές, σε καράβι.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η δημοσίευση της μελέτης του Νικολάου Βαρβιάνη «Ο Βεζάλ και η Ανατομία» όπλισε τα χέρια του τότε Δημάρχου Νικολάου Φιλιώτη και του Νομάρχη Σάββα Χώτζη να διεκδικήσουν τη διεξαγωγή του 10ου συνεδρίου της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας Αθηνών στη Ζάκυνθο, γεγονός που αποτυπώνεται με καθαρότητα στα παρακάτω τηλεγραφήματα που στάλθηκαν από το Δήμαρχο και το Νομάρχη στον Πρόεδρο της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας Αθηνών Καθηγητή Σπυρίδωνα Οικονόμου και στον Πρόεδρο του Ιατροχειρουργικού Συνδέσμου Θεσσαλονίκης Σόλωνα Βέρμαν.
«Κύριε Πρόεδρε,
Ασμένως επληροφορήθην την πρόσκλησιν του κ. Νομάρχου Ζακύνθου περί συγκλήσεως του 10ου Συνεδρίου της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας Αθηνών εν Ζακύνθω.
Η σύγκλησις του Συνεδρίου τούτου ευκταίον θα ήτο να συμπέση με τα αποκαλυπτήρια του μνημείου του μεγάλου Βέλγου ανατόμου Ανδρέου Βεζάλ, το οποίον σκόπιμον θα ήτο να ανεγερθή ενταύθα δια πανελληνίου υγειονομικού εράνου κατά πρότασιν του συνδημότου μας ερευνητού κ. Νικολάου Βαρβιάνη, υιοθετηθείσα υπό του Δήμου Ζακυνθίων, επί τη συμπληρώσει 400 ετών από του θανάτου του ενταύθα, με την οποίαν τερματίζεται η ανακοινωθείσα εν τη Ακαδημία Αθηνών μελέτη του περί της ενταύθα θανής του μεγάλου αναμορφωτού της Ανατομίας.
Παρακαλώ υμάς, Κύριε Πρόεδρε, όπως προτείνετε εις τους συνέδρους του 9ου Συνεδρίου της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας την ιδέαν της ανεργέσεως του μνημείου του μεγάλου ανατόμου, εις τον οποίον τόσα οφείλει η ανθρωπότης ολόκληρη, και την σύστασιν προς τούτο Κεντρικής Επιτροπής εκ Καθηγητών Ακαδημαϊκών, της Α. Ε. του Πρεσβευτού του Βελγίου, εκπροσώπων Επιστημονικών Εταιρειών, των Προέδρων του Πανελληνίου Ιατρικού, Φαρμακευτικού, Οδοντιατρικού Συλλόγου, των Βουλευτών Ζακύνθου, ανωτέρων Υγειονομικών Λειτουργών κ.λπ. υπό την Προεδρείαν του κ. Προέδρου της Ιατροχειρουργικής Εταιρείας Αθηνών και της οποίας κλιμάκιον θα εδρεύη εν Ζακύνθω υπό την προεδρείαν του κ. Νομάρχου.
Προς τον σκοπόν τούτον ο Δήμος Ζακυνθίων παρά την μεταπολεμικήν οικονομικήν στενότητα διαθέτει εις την συσταθησομένην Επιτροπήν το ποσόν των δραχμών 2.000.000 ως πρώτην εισφοράν».
Ο Δήμαρχος Ζακυνθίων
Νικόλαος Ι. Φιλιώτης
Ζάκυνθος 2/5/1953

«Από το νησί που υπερηφανεύεται ότι ευλαβικά σκεπάζει στο καταπράσινο χώμα του τα λείψανα του πατέρα της Ανατομίας Ανδρέα Βεζάλ, απευθύνω χαιρετισμόν προς τους συνέδρους του Ενάτου Ιατροχειρουργικού Συνεδρίου παρακαλών όπως προτιμηθεί έδρα του δεκάτου συνεδρίου η Ζάκυνθος, συγχρονιζομένην των αποκαλυπτηρίων του Μνημείου του μεγάλου Ανατόμου επί συμπληρώσει τετρακοσαετίας του θανάτου του ενταύθα».
Ο Νομάρχης Ζακύνθου
Σάββας Χώτζης

Τα τηλεγραφήματα του Γεωργίου Μοθωναίου, Διευθυντή του Νοσοκομείου Ζακύνθου και του Κοινοτικού Συμβουλίου της Κοινότητας Παντοκράτορα, στις ακτές της οποίας πέθανε ναυαγός ο μεγάλος Ανατόμος, έρχονται να υποστηρίξουν και να ενισχύσουν την προσπάθεια αυτή.
Οι πληροφορίες που άντλησα από τις επιστολές του Νικολάου Βαρβιάνη προς τον Λεωνίδα Ζώη, γραμμένες σ’ έναν ιστορικό χρόνο που η χαμένη πολιτεία και κοινωνία περιγράφονται ευλαβικά και νοσταλγικά από όσους τις έζησαν και στις προφορικές τους διηγήσεις και στις γραπτές τους αποτυπώσεις, λειτούργησαν μέσα μου «ερεθιστικά», ώστε να «εξακριβώσω», με τη σημασία που χρησιμοποιεί το ρήμα ο Καβάφης, αν στο χώρο αυτό ζούσαν μόνο βασιλόπουλα ή μαζί και μάγισσες. Έτσι, ξεφύλλισα μαζί με τις επιστολές και τον Τύπο της εποχής και οι πληροφορίες μου πήραν τη μορφή αυτής της ανακοίνωσης ως μνήμη ενός συνεδρίου που δεν έγινε, αφού οι προετοιμασίες του θάφτηκαν στα ερείπια και στις στάχτες ενός πολιτισμού που γκρεμίστηκε και κάηκε.
«Το χάσμα π’ άνοιξε ο σεισμός», στο θέμα Βεζάλ, ήρθαν να γεμίσουν οι αναμνηστικές εκδηλώσεις, που έγιναν στη μνήμη του μεγάλου αναμορφωτή της Ανατομίας, στις 1 και 2 Μάη του 1965, με τη συμμετοχή εκατοντάδων προσωπικοτήτων του πνευματικού και πολιτικού κόσμου, καθώς και επισκεπτών που ήρθαν γι’ αυτό το λόγο στη Ζάκυνθο.
Οι εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στην Πλατεία Ανδρέα Βεζάλ, όπως είχε από τις 11 Δεκεμβρίου 1960 ονομαστεί ο χώρος που απλώνεται από το ναό του Αγίου Νικολάου του Μώλου, της Δημόσιας Βιβλιοθήκης, του μεγάρου του ΟΤΕ και του Τουριστικού Ξενοδοχείου και εντοιχίστηκε στον τοίχο της Βιβλιοθήκης και του Πνευματικού Κέντρου πλάκα με την επιγραφή ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΝΔΡΕΑ ΒΕΖΑΛ, παρουσία του Βέλγου Πρέσβη κ. Lunden, του Νομάρχη Ηλία Παπαγιαννόπουλου, του Δημάρχου Ιωάννη Μάργαρη, του Μητροπολίτου Αλεξίου και λοιπών Διοικητικών, Δημοτικών, Δικαστικών Αρχών και πλήθους κόσμου.
Στις 2 Μάη 1965, ημέρα Κυριακή, επί δημαρχίας Λάμπρου Ζήβα, έγιναν τα αποκαλυπτήρια της προτομής του Ανατόμου στην πλατεία Βεζάλ. Μια πλατεία που δεν γνωρίζω με ποια απόφαση και για ποιο λόγο άλλαξε όνομα.
Πεντακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Βεζάλ και σαράντα εννέα από τις εκδηλώσεις του 1965, ένα ακόμα Συνέδριο στη μνήμη του ανακοινώνεται ότι θα πραγματοποιηθεί από τις 4 έως τις 8 Σεπτέμβρη 2014, όπου πολλά έχουν αλλάξει δραματικά για τη χώρα, η οικονομική κρίση χτύπησε αλύπητα και ο πολιτισμός φαίνεται να είναι το μόνο σίγουρο μέσο υπέρβασης. Η πρωτεύουσα του Βελγίου είναι το Διευθυντήριο της Ευρώπης και ο τουρισμός το μοναδικό ανοικτό παράθυρο για επιβίωση, στο βωμό του οποίου θυσιάζουμε ό,τι μας έχει απομείνει.
Πάνω εκεί που τα παρατράγουδα των Δημοτικών Εκλογών του Μάη χαμήλωσαν την ένταση και το αυξημένο τουριστικών ρεύμα έβαφε με το χρώμα του EURO τον ορίζοντα, με πρωτογενές πλεόνασμα τη συνέχιση της ίδιας καταστροφικής νοοτροπίας και αντίληψης για τον τουρισμό, το οργανωμένο με «επιμέλεια» και μυστικότητα Συνέδριο ήρθε να δημιουργήσει νέες αναταράξεις στη μικρή μας πόλη και να προβληματίσει για τα «πώς» και τα «γιατί» του.
Είναι γεγονός ότι η οργανωτική Επιτροπή, αποτελούμενη αορίστως από τη Βελγική Πρεσβεία και το Δήμο Ζακύνθου, κινήθηκε αποκλειστικά στον κύκλο των προσκείμενων, με έναν κατάλογο ομιλητών που έκλεισε χωρίς ποτέ να ανοίξει, αφού οι ομιλητές υπήρξαν εκλεκτικά επιλεγμένοι, με συνέπεια να υπάρχει διάχυτη η άγνοια για το τι γίνεται. Σε μια συγκυρία όπου η Δημοτική Αρχή έχασε την ανανέωσή της και εξαφανίστηκε από κάθε δραστηριότητα, που ο μοναδικός της εκπρόσωπος αδυνατούσε να βρίσκεται εδώ, λόγω επώδυνου προβλήματος υγείας, πραγματοποιήθηκε ένα επιστημονικό συνέδριο χωρίς τη συμμετοχή ντόπιων επιστημονικών συλλόγων και φορέων, χωρίς γνωστή θεματολογία, χωρίς προγράμματα και ενημέρωση, με φημολογούμενη τη χρηματική συμμετοχή για όσους ενδιαφέρονται να παρακολουθήσουν, δίχως μεταφραστικούς μηχανισμούς, με σταθερή απάντηση στα ερωτήματα «έτσι αποφάσισε η πρεσβεία», απάντηση καθαρά αποικιοκρατική, και με αποτέλεσμα οι Έλληνες ομιλητές να απευθύνονται σε άδεια καθίσματα.
Έτσι, σήμερα, 15 Οκτωβρίου 2014, που συμπληρώνονται 450 χρόνια από το θάνατό του, εκτιμώ ότι το πολυδιαφημισμένο Συνέδριο, που θα έβαζε θετικό πρόσημο στο ταλαιπωρημένο από «τύφλα» νησί μας, πήγε χαμένο και άφησε τη μελαγχολία του Σεπτέμβρη να κατασταλάξει μέσα μας. Ό,τι απόμεινε, ένα θαυμάσιο άγαλμα – Σύμβολο, τοποθετημένο απερίσκεπτα με πρόταση και απόφαση δεν ξέρω ποίων, στην πιο εμβληματική πλατεία της πόλης, θα θυμίζει την ταλαιπωρημένη διαδρομή του Βεζάλ και την αντίληψη ότι μόνο οι ξένοι μας κάνουν να νιώθουμε πολιτισμένοι.
Εν πάση περιπτώσει, προτιμώ να κυβερνιέμαι από τη σοφία των Αγαλμάτων, παρά από την επικίνδυνη αμάθεια και τον αυταρχισμό οποιασδήποτε συμπτωματικής Αρχής.