Η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ της Ζακύνθου έγραψε ιστορία!

ΖΑΚΥΝΘΟΣ – Η διάσωση της εβραϊκής κοινότητας της Ζακύνθου το 1943, είναι, αναμφίβολα, μία από τις πιο σημαντικές και συγκλονιστικές σελίδες της ιστορίας του τόπου. Το θάρρος, ο αλτρουισμός και η αυτοθυσία των κατοίκων του νησιού το 1943, οι οποίοι αψήφησαν τη γερμανική θηριωδία και δεν πρόδωσαν ούτε έναν Εβραίο, αποτελεί παγκόσμιο παράδειγμα γενναιότητας και φιλανθρωπίας.
Εφέτος, συμπληρώνονται εβδομήντα χρόνια από το συγκινητικό αυτό γεγονός, για το οποίο το Ισραήλ μάς χαρακτηρίζει «Νησί των Δικαίων», αλλά κανένας δεν πρόκειται να το θυμηθεί, γιατί δεν του έχουμε δώσει την αρμόζουσα θέση στην τοπική μας ιστορία.
Ωστόσο, δεν το ξέχασαν ο Διονύσιος Στραβόλεμος, ο οποίος περιέγραψε τα διαδραματισθέντα στο βιβλίο του «Μια Πράξη Ηρωισμού – Μια Δικαίωση», καθώς ο σκηνοθέτης Τώνης Λυκούρεσης στο αριστουργηματικό ντοκιμαντέρ του «Το Τραγούδι της Ζωής».

Εβραίοι: «Τιμή και δόξα στο έθνος που γαλουχεί τέτοια τέκνα»!
Η σωτηρία των Εβραίων του νησιού μας κίνησε το ενδιαφέρον δύο ομογενών της Αμερικής των κ.κ. Γρηγόρη Παπαδομανωλάκη συγγραφέα και Στάθη Πριόβολου Διευθυντή φωτογραφίας, οι οποίοι προτίθενται να διηγηθούν την ιστορία αυτή, αρχικά, σε μία ταινία μικρού μήκους, διάρκειας είκοσι λεπτών.
Ακολούθως, με βάση το φιλμ αυτό, θα γίνει μία υπερπαραγωγή του Χόλυγουντ, την οποία θα σκηνοθετήσει κάποιος διάσημος σκηνοθέτης, ενώ θα πρωταγωνιστήσουν γνωστοί αστέρες. Η χρηματοδότηση είναι εξασφαλισμένη, διότι Εβραίοι και πολλοί παραγωγοί θα επενδύσουν σε μια ταινία που φιλοδοξεί να φτάσει μέχρι τα Όσκαρ, όπως η «Λίστα του Σίντλερ» του Steven Spielberg ή «Η ζωή είναι ωραία» του Ρομπέρτο Μπενίνι.
Η δε Ζάκυνθος θα γίνει πασίγνωστη ως νησί της αλληλεγγύης, της αυταπάρνησης και της τόλμης, δεδομένου ότι η συμμετοχή των κατοίκων ήταν καθολική, ενώ οι πρωταγωνιστές ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος Δημητρίου και ο Δήμαρχος Λουκάς Καρρέρ, χαίρουν της αιώνιας ευγνωμοσύνης στο Ισραήλ αλλά και σε όλη την οικουμένη.

Εβραίοι και Γερμανοί ζούσαν μαζί στο Γαϊτάνι και δεν το γνώριζαν!
Στα πλαίσια της αναζήτησης υλικού για την ταινία, οι κ.κ. Παπαδωμανωλάκης και Πριόβολος, συνοδευόμενοι από τον κ. Δημήτρη Σκαλιστήρη – που τους φιλοξένησε κατά την παραμονή τους εδώ- επισκέφθηκαν το σπίτι του κ. Κώστα Αναστόπουλου στο Γαϊτάνι, προκειμένου να συνομιλήσουν με τον πάτερα της συζύγου του, Μάρως, κ. Γιάννη Ραψομανίκη, δεδομένου ότι η οικογένειά τους διέσωσε σαράντα περίπου Εβραίους, την περίοδο της Κατοχής.
Οι δύο επισκέπτες ζήτησαν πληροφορίες, όχι μόνο για τα γεγονότα, αλλά και τον τρόπο ζωής, δεδομένου ότι επιθυμούν να αναπαραστήσουν πιστά την εποχή, για την οποία δεν υπάρχουν αρχεία και σκηνικό, εξαιτίας των καταστρεπτικών σεισμών του 1953.
Ο κ. Ραψομανίκης ήταν τότε εννέα χρονών και θυμάται:
«Γνώριζα τους Εβραίους από μικρό παιδί, γιατί έπαιζα με τα παιδιά τους, επειδή διέμεναν κοντά μας δύο οικογένειες. Ήταν πολύ καλοί άνθρωποι, εργατικοί, νοικοκυραίοι και τα παιδιά τους ήταν υπέροχα.
Βέβαια, ζούσαμε μέσα σε μεγάλη φτώχεια, γιατί ήταν Κατοχή, αλλά τα παιδιά, ηλικίας δώδεκα – δεκατριών χρονών, εργάζονταν, δηλαδή πουλούσαν υφάσματα, κατσαρόλες, αυγά, κοτόπουλα και χόρτα στην πόλη.
Περάσαμε πολύ ωραία χρόνια. Όταν ήρθαν οι Ιταλοί, επέταξαν το σπίτι του πατέρα μου και του αδελφού του, που ήταν διώροφα, και στα ισόγεια αποθήκευσαν όπλα, πυρομαχικά και τρόφιμα, τα οποία φυλάσσονταν από φρουρούς.
Όμως, οι φρουροί αυτοί δεν ήταν Γερμανοί αλλά Αυστριακοί και φέρονταν πάρα πολύ ευγενικά στις οικογένειές μας, γιατί μας έδιναν γαλέτες, κονσέρβες κ.λπ. Ωστόσο, τα παιδιά των Εβραίων δεν πλησίαζαν τους Αυστριακούς με το θάρρος που είχαμε εμείς και πολλές φορές αναρωτιόνταν γιατί αυτά τα παιδιά δεν είχαν άνεση μαζί τους και μας ρωτούσαν εάν είναι συγγενείς μας και εμείς απαντούσαμε πως είναι πρώτα ξαδέλφια μας.
Θυμάμαι, μάλιστα, ότι όταν μία Εβραία που ήταν έγκυος, ήρθε η ώρα να γεννήσει, οι δύο Αυστριακοί φρουροί επέταξαν τον οδηγό και το αμάξι, που είχαν και ένας Γερμανός την πήγε στο νοσοκομείο, όπου και γέννησε ένα αγοράκι, το οποίο, πριν από είκοσι χρόνια ήρθε εδώ με τον πατέρα του, για να υπογράψουμε, εγώ και ο αδελφός μου, ότι γεννήθηκε στη Ζάκυνθο για να πάρει την ελληνική υπηκοότητα.
Αυστριακοί και Εβραίοι ζούσαν μαζί και δεν το ήξεραν. Και όταν κάποιος ζακυνθινός έκανε σπία (ρουφιανιά) ότι είναι Εβραίοι στα Γιουλέικα και ήρθε οπλισμένο απόσπασμα έξι ανδρών, ρώτησε τους φρουρούς και αυτοί είπαν ότι όλοι είναι Έλληνες.
Βέβαια, μας ρωτούσαν εάν είναι Εβραίοι και εμείς λέγαμε ότι είναι συγγενείς μας, όχι γιατί φοβόμαστε τους Γερμανούς, αλλά γιατί τους νιώθαμε αδέλφια μας.
Κάθε χρόνο, έρχονταν εδώ τρία – τέσσερα άτομα από αυτούς που σώσαμε, μαζί με τα παιδιά και τα εγγόνια τους, για να μας ευχαριστήσουν. Μία από αυτές τις φορές, μου είχε πει ο κ. Σαμοΐλος ότι είχε μια πλακέτα στο Ισραήλ, όπου έγραφε το όνομα το δικό μου και του αδελφού μου, αναφέροντας «Χάρη σε αυτούς ζούμε και θα τους ευγνωμονούμε αιώνια».

Εβραίοι: «Τιμή και δόξα στο έθνος που γαλουχεί τέτοια τέκνα»
Το χρονικό της διάσωσης περιγράφει γλαφυρά ο εκδότης του «Περίπλου», Διονύσης Βίτσος στη βιογραφία του Μητροπολίτης Χρυσοστόμου Δημητρίου:
«Το Φεβρουάριο του 1943 ο Μητροπολίτης Ζακύνθου, Χρυσόστομος, συλλαμβάνεται από τους Ιταλούς και εξορίζεται στην Αθήνα και επιστρέφει στη Ζάκυνθο, λίγους μήνες αργότερα, οπότε γίνεται αποδεκτός, με ενθουσιασμό, από τους Ζακυνθινούς.
Την ίδια ημέρα επισκέπτονται το Μητροπολίτη στο γραφείο του ο Γερμανός στρατιωτικός διοικητής, Αλφρέδος Λιτ και ο φρούραρχος Πόουλ Μπέρενς, οι οποίοι εντυπωσιάστηκαν από τις γνώσεις και την άπταιστη χρήση της γερμανικής γλώσσας εκ μέρους του κ. Χρυσοστόμου.
Στα τέλη του 1943, ο φρούραρχος Μπέρενς καλεί, στο γραφείο του, το Δήμαρχο Ζακυνθίων, Λουκά Καρρέρ, και βάζοντάς του το πιστόλι στο στήθος, ζητά να του παραδώσει κατάλογο των εβραϊκών οικογενειών, που διαμένουν στη Ζάκυνθο, προκειμένου να σταλούν στα κρεματόρια της Γερμανίας. Ο Δήμαρχος αρνείται, ισχυριζόμενος ότι δεν μπορεί να προδώσει συμπολίτες του.
Το Νοέμβριο του 1978, ο Λουκάς Καρρέρ δίνει συνέντευξη Τύπου για το θέμα αυτό και αναφέρει τα εξής:
«Στην αμηχανία μου, σκέφτηκα το Δεσπότη. Τον γνώριζα για γενναίο και υπερπατριώτη το Δεσπότη της Ζακύνθου, τον Χρυσόστομο Δημητρίου. Και κατέφυγα σε εκείνον». Του τα εξιστόρησα όλα, με κάθε λεπτομέρεια.
Ο Δεσπότης, με θάρρος, μου απαντά: «Δεν θα πας κανένα κατάλογο στους Γερμανούς . Θα αναλάβω εγώ».
Το σχέδιο καταστρώνεται ως εξής: Συμβουλεύουν τους Εβραίους να καταγράφονται στις ομάδες εθελοντικής εργασίας και έναν – έναν τους αντικαθιστούν με άλλους εργαζόμενους, μη Εβραίους, που, όταν γίνονται αντιληπτοί, λένε πως πληρώθηκαν από τους Εβραίους εθελοντές να συνεχίσουν αυτοί την εργασία, ενώ τους πραγματικούς Εβραίους τους φυγαδεύουν στα ορεινά χωριά, για να τους κρύψουν.
Στο μεταξύ, ο Μητροπολίτης επισκέπτεται το φρούραρχο, από τον οποίο πληροφορείται, δήθεν, τη διαταγή της σύλληψης.
Διαμαρτύρεται: «Οι Εβραίοι της Ζακύνθου είναι υπήκοοι Έλληνες, είναι καλοί, φιλήσυχοι, εργατικοί, είναι ένα μέρος του Ποιμνίου μου, είναι καθαρόαιμοι Ζακυνθινοί, δεν είναι επικίνδυνοι. Παρακαλώ να μην επεκτείνετε, στη Ζάκυνθο, το μέτρο. Θα είναι έγκλημα μεγάλο».
Ο φρούραρχος, παρά την έκκληση του Δεσπότη, δεν μπορεί να παραβεί τη διαταγή. Δεσπότης και Δήμαρχος καταφεύγουν στο Στρατιωτικό Διοικητή, Λιτ: «Πώς να παραβλέψω διαταγή του Ανωτάτου Στρατηγείου του Άξονος; Κινδυνεύω», λέει κι αυτός.
Ο Διοικητής, στη συνέχεια, γίνεται όλο και πιο πιεστικός. Απαιτεί κατάλογο ονομάτων των οικογενειών των Εβραίων. Ο Μητροπολίτης τον επισκέπτεται και του υποβάλλει έναν κατάλογο, ο οποίος έχει μόνο δύο ονόματα: Το δικό του και του Δημάρχου.
«Είμαι εις τας διαταγάς σας, μπορείτε να με συλλάβετε», του λέει. «Κι αν αυτό δεν σας ικανοποιεί, τότε κοντά εις τας αθώας οικογενείας των Εβραίων θα είμαι εγώ, και σας δηλώνω ότι θα τας ακολουθήσω στη δραματική των πορεία και μαζί με αυτάς θα εισέλθω εις τους θαλάμους των αερίων και τα κρεματόρια».
Του προτείνει, όμως, και μια εναλλακτική λύση. Να τον αφήσει να στείλει με τον ασύρματο της Γερμανικής Διοικήσεως μια προσωπική επιστολή στον ίδιο τον Χίτλερ!
Ο Διοικητής, μπροστά στο αδιέξοδο, δέχθηκε και στέλνει την εξής επιστολή του Δεσπότη, στην οποία ανέφερε: «Κάποτε, όταν ήσαστε στο λυκαυγές της πολιτικής σας εξορμήσεως, στα 1924, είχαμε συναντηθεί στο Μόναχο και είχαμε ανταλλάξει σκέψεις γύρω από το κίνημά σας, το εθνικοσοσιαλιστικό». Τον παρακαλούσε, δε, «να μη συλληφθούν οι Εβραίοι της Ζακύνθου», εγγυώμενος αυτός και ο Δήμαρχος ότι: «Είναι ακίνδυνοι, θαυμασταί του και φιλήσυχοι».
Μετά από αρκετές μέρες, κατά τις οποίες ο Δεσπότης και ο Δήμαρχος προσπαθούσαν να μην προβεί ο Διοικητής ούτε καν σε καταγραφή των Εβραίων, ήλθε η απάντηση: «Να παραμείνουν οι Εβραίοι της Ζακύνθου, υπό την προσωπική ευθύνη του Μητροπολίτου και του Δημάρχου».

Θα πρέπει, όμως, να αναφερθεί πως αλληλέγγυοι στο Μητροπολίτη, με προσωπικές τους παρεμβάσεις στο στρατιωτικό διοικητή, στάθηκαν δύο ακόμη προσωπικότητες του νησιού: Ο συγγραφέας Διονύσης Ρώμας, και ο γιατρός Δημήτρης Καταιβάτης.
Μετά την επανασύσταση του κράτους του Ισραήλ, η κυβέρνησή του συνέστησε το ίδρυμα «Γιαν – Βασέν», που ανάμεσα στους σκοπούς του έχει την «απονομή τιμής στους Χριστιανούς, που έσωσαν Εβραίους και του τίτλου τού «Δικαίου μεταξύ των Εθνών», σύμφωνα με το προαιώνιο έθιμο των Εβραίων «να μη λησμονούν τους ευεργέτας των».
Μακροχρόνιες υπήρξαν οι έρευνες γύρω από το θέμα της διάσωσης των Εβραίων. Τελείωσαν στις αρχές της δεκαετίας του ’70 και το πόρισμά τους, όσον αφορά στους Εβραίους της Ζακύνθου, αναφέρει τα εξής:
«Η διάσωση των 275 Εβραίων της Ζακύνθου οφείλετο στη θαρραλέα παρέμβαση στους Γερμανούς του Μητροπολίτου Χρυσοστόμου Δημητρίου και του Δημάρχου Λουκά Καρρέρ. Τιμή και δόξα στο έθνος που γαλουχεί τέτοια τέκνα».
Το ίδρυμα απένειμε, στις 7 Νοεμβρίου 1978, σε ειδική τελετή, στην Πρεσβεία του Ισραήλ, το μετάλλιο των «Δικαίων» στο Μητροπολίτη Ζακύνθου, Χρυσόστομο Δημητρίου, μεταθανατίως, και στον πρώην Δήμαρχο Ζακυνθίων, Λουκά Καρρέρ.
Είναι βέβαιο, όμως, πως μεγαλύτερη ικανοποίηση θα είχε νιώσει ο Μητροπολίτης, την Άνοιξη του 1948, όταν παρουσιάστηκαν ενώπιον του όλοι οι φαναρτζήδες Εβραίοι της Ζακύνθου και του δήλωναν πως, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, που τους έσωσε από τα νύχια των Γερμανών, προσφέρονται να τοποθετήσουν όλα τα τζάμια της εκκλησίας του Αγίου Διονυσίου, που θα εγκαινιαζόταν τον επόμενο Αύγουστο, δωρεάν.
Ο οδηγός του Μητροπολίτη, Παναγιώτης Κούτσης, διέσωσε τη μαρτυρία ότι οι Εβραίοι δούλεψαν, επί μήνες, κάθε απόγευμα, υπό την εποπτεία του Δεσπότη, από τον οποίο ζητούσαν, καθημερινά, να τους διηγείται και να τους ξαναδιηγείται τις λεπτομέρειες της διάσωσής τους».

Ευχαριστούμε θερμά τη Διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος κ. Μποττίνου, καθώς και την υπεύθυνη ψηφιοποίησης του προγράμματος Judaica Europeana κ. Λουδάρου για την πολύτιμη βοήθειά της