Γύρω από το αλάτι

Του Γιάννη Δεμέτη

Με αφορμή τα σχετικά κείμενα με την Αφράλα, μου δόθηκε η ευκαιρία, ανατρέχοντας σε έρευνα για την αξία του αλατιού, να γίνω για μια ακόμα φορά κοινωνός της σοφίας του λαού μας.
Η λαϊκή σοφία, μεστά και επιγραμματικά, μέσω γνωμικών και παροιμιών, με τρόπο αξιοθαύμαστο, προσεγγίζει εννοιολογικά την αξία του αλατιού, προσδίδοντάς του την καθοριστική σημασία, που κατέχει στη ζωή μας, οριοθετώντας την και κοινωνιολογικά.
Μεταφέρει τη διαδικασία, που απορρέει από μια επαναλαμβανόμενη καθημερινή πράξη μας –βάζω αλάτι στο φαγητό μου για να το κάνω πιο νόστιμο– στην ουσιαστική παρουσία της, και σ’ ότι τούτο συνεπάγεται γενικά για τη ζωή μας στο πέρασμα του χρόνου.
Ας φέρουμε στη μνήμη μας κάποιες από τις φραστικές αναφορές που μεταχειρίζεται ο λαός, έτσι που μεταφορικά σηματοδοτούν την καθημερινότητά μας.
«Τα λόγια του είχαν αλάτι», λέμε αναφερόμενοι στη λεπτότητα του πνεύματος κάποιου ομιλητή, επειδή μπόρεσε να συναρπάσει το ακροατήριό του.
Καθοριστικός ο προσδιορισμός αυτός, αξιολογεί το πνεύμα του λόγου του, στην πραγματική του υπόσταση.
Γιατί όμως το αλάτι και όχι κάτι άλλο;
Γιατί το αλάτι είναι το στοιχείο εκείνο, που προσθέτει γευστικά στο φαγητό και του δίνει ενδιαφέρον.
Μόνο αυτό λοιπόν μπορεί να αξιολογήσει και την πνευματική δεινότητα κάποιου ομιλητή.
«Αλάτισμα» μεταφορικά μπορεί να λεχθεί και το έξυπνο αστείο, η εξυπνάδα.
Και «Αλατοπίπερο» κάτι το σημαντικό ή και το ωραίο.
Κάθε στοιχείο, που προσδίδει ενδιαφέρον και χιούμορ είναι το αλάτι της ζωής.
«Φάγαμε μαζί ψωμί κι αλάτι» και για τους λόγους αυτούς συνδεθήκαμε πολύ.
Πόσες αλήθειες κρύβει και τούτη η φράση μας!
Μόνο συναναστρεφόμενος και τρώγοντας στο ίδιο τραπέζι, μπορείς να μάθεις το φίλο σου.
Μόνο έτσι αξιολογείς την αξία του και καλλιεργείς τον ιερό δεσμό της φιλίας.
Οι αρχαίοι Έλληνες λέγανε «αλών και τραπέζης κεκοινωνήκαμεν», αναφερόμενοι στους μακροχρόνιους δεσμούς φιλίας.
Σε πολλές κοινωνικές ομάδες, ιδιαίτερα στις αρχέγονες κοινωνίες, η προσφορά τελετουργικά ποσότητας αλατιού, επισημοποιεί σημαντικά τη φιλία, και θεωρείται ότι αυτός που το προσφέρει, αναλαμβάνει και την υποχρέωση της προστασίας στον προσφερόμενο, έστω και εάν προηγούμενα τους χώριζε μεγάλη έχθρα.
«Έλα τώρα, νερό κι αλάτι», ας λησμονήσουμε ό,τι δυσάρεστο υπήρξε μεταξύ μας.
Χαρακτηριστική και τούτη η φράση, φανερώνει τη λύση της όποιας παρεξήγησης σημάδεψε τη σχέση δύο φίλων.
Μη δίνεις συνέχεια, μη δίνεις σημασία, όλα νερό κι αλάτι.
Έτσι απλά, όπως εξαφανίζεται τόσο το νερό όσο και το αλάτι, όταν σκορπιστούν στη γη, χωρίς να αφήσουν το παραμικρό ίχνος, ας ξεχαστεί και το γεγονός που δημιούργησε την παρεξήγηση μεταξύ μας, λένε οι δυο φίλοι.
«Σου τον έκανε του αλατιού» τον ξυλοφόρτωσε, τον έδειρε απάνθρωπα, αλλά και τον εξευτέλισε.
Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για κάποιον ομιλητή, όταν με επιχειρήματα τον βγάζουμε άσχετο των όσων θέλησε να μας πει.
«Αλατίζω», μεταφορικά πάλι, δέρνω αγρίως. Ο χαλκέντερος ιστορικός Λεωνίδας Ζώης στο Λεξικό του διασώζει: «Λέγεται ότι επί Προστασίας οι φαυλόβιοι και κακούργοι εδέροντο μέχρις αίματος, επιτιθεμένου άλατος επί των πληγών», προφανώς για να πονέσουν περισσότερο και να αισθανθούν στο πετσί τους την τιμωρία.
Το αλάτι υπήρξε από πολύ παλιά ένα από τα πιο πολύτιμα στοιχεία που καθόρισαν την εξέλιξη του πολιτιστικού γίγνεσθαι.
Αξιολογούμενο λοιπόν για όσα προσέφερε, στη διαμόρφωση της διατροφικής μας συνήθειας, αλλά και στην εφαρμοσμένη ιατρική επιστήμη, όσο και στα ωφελήματα από τη συντήρηση των τροφίμων, δεν μπορούσε να μη επιδράσει μεταφορικά και στη διαμόρφωση της ζωής μας, προσδιορίζοντας κοινωνιολογικά τις πράξεις μας.
Από αρχαιοτάτων χρόνων συναντάμε αναφορές στο αλάτι στη ζωή των λαών.
Ο Όμηρος το αποκαλεί «θείον», ο Αισχίνης, ο Δημοσθένης, οι Πυθαγόρειοι θεωρούν το αλάτι σύμβολο φιλίας και αλληλεγγύης, που δεν πρέπει να παραβιάζεται, και επισφράγιζαν με αυτό τις συμφωνίες που έκαναν και τις υποχρεώσεις που αμοιβαία αναλάμβαναν.
Στις προσφορές προς τους θεούς, στις θυσίες και στους καθαρμούς, το αλάτι είχε ξεχωριστή θέση.
Και στις προλήψεις αναφέρεται το αλάτι: να μη δανείζεται, να μη σκορπίζεται, να ρίχνεται στη φωτιά για να φύγει ανεπιθύμητος επισκέπτης, χρησιμοποιείται ακόμη και για την προφύλαξη από τη βασκανία και για να αποφεύγεται η μαγεία.
Αναφορές για το αλάτι γίνονται από τους Ρωμαίους, τους Ιουδαίους, τους Ασσύριους, τους Ινδούς, τους Πέρσες, τους Άραβες, τους πρώτους Χριστιανούς, αλλά και τους διαφόρους Ευρωπαίους.
Βλέπουμε λοιπόν ότι από παλιά το αλάτι διαδραμάτισε ξεχωριστό ρόλο στη ζωή των κοινωνιών σε όλο το μήκος και το πλάτος της γήινης σφαίρας. Γεγονός που ο λαός μας κατάγραψε μέσα στην απαράμιλλη σοφία που τον διακρίνει.



Τελευταία άρθρα