Περί του Λόφου Στράνη Β΄

του Γιάννη Δεμέτη

Ο Ακαδημαϊκός Γρηγόριος Ξενόπουλος στο έργο του Ρηγγίνα Λέζα, που πρωτοδημοσιεύτηκε στα «Αθηναϊκά Νέα», σε συνέχειες, από το 1935 έως το 1936, κάνοντας αναφορά στην περιοχή γράφει:
«Ο Σολωμός κουβαλήθηκε στου Στράνη με τα βιβλία του, τα χαρτιά του και τον πιστό του Λάμπρο.
Στην κάμαρα που κοιμόταν έστησε το γραφείο του…
Αλλά τον περισσότερο καιρό διάβαζε ή έγραφε έξω, σ’ ένα μικρό ίσιωμα, κάτω από δυο μεγάλα δέντρα, όπου ήταν ένας πάγκος, ένα τραπέζι και δυο – τρία ψάθινα καθίσματα…
Σ’ εκείνο το ίσιωμα με τα δέντρα, πάνω στο λόφο με την έξοχη θέα, απέξω από το γραφικό σπιτάκι, έμελλε να γραφτή ο «Ύμνος στην Ελευθερία».
Τοπίο ιστορικό, τοπίο ιερό, όπου σήμερα έπρεπε να υπάρχη ένα μνημείο».
Το έτος 1951, όπως θα δούμε πιο κάτω, έγινε παρέμβαση από τον τότε νομάρχη Ζακύνθου Δημήτριο Σαμπατακάκη, και ύστερα από αίτημα του ιδιοκτήτη του λόφου Ραζή, προκειμένου να στηριχτούν τα πρανή του λόφου και το τελευταίο από τα πουρνάρια.
Το έτος 1957, δημοσιεύεται από τον Μαρίνο Σιγούρο, στο έργο του «ΑΠΑΝΤΑ- Διονυσίου Σολωμού», έκδοση που πραγματοποιήθηκε από την Επιτροπή Εκατονταετηρίδας από το θάνατο του ποιητή, από τον Οργανισμό Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων, η εικόνα του λόφου.
Είναι το σκίτσο του Salvator, που προαναφέραμε.
Στη λεζάντα της φωτογραφίας σημειώνεται: «Η εν Ζακύνθω Επιτροπή Εορτασμού της Εκατονταετηρίδος του Εθνικού Ποιητή, εζήτησε από την Κυβέρνησι την απαλλοτρίωση της τοποθεσίας αυτής που πρέπει να θεωρηθή εθνικός χώρος».
Το έτος 1970 κυκλοφόρησε το δίτομο έργο του Γεωργίου Παπανικολάου «Διονυσίου Σολωμού – Άπαντα».
Δημοσιεύοντας σχετική φωτογραφία και περιγράφοντας το Λόφο Στράνη αναφέρει:
«Ο λόφος του Στράνη, όπου ο ποιητής είχε εμπευσθή και είχε γράψει τον «Ύμνον εις την Ελευθερίαν». Η υπάρχουσα στήλη της Ελευθερίας στήθηκε, με πρωτοβουλία του Νομάρχου Ζακύνθου κ. Δημ. Σαμπατακάκη, στα 1951, για να υποστηρίξη το πουρνάρι, κάτω από το οποίο έγραφε ο ποιητής. Τώρα όμως δεν υπάρχει. Σώζονται μόνον οι ρίζες του στον κιγκλιδόφραχτο χώρο. Επίσης υπάρχουν τρία μικρότερα πουρνάρια. Τμήμα του γέρικου κορμού του βρίσκεται στην είσοδο του «Μαυσωλείου Σολωμού και Κάλβου».
Στο πρόσθιο μέρος της στήλης, με την παράσταση της Ελευθερίας, είναι χαραγμένος ο στίχος: «Χαίρε, ω χαίρε Ελευθεριά!».
Στο οπίσθιο ο στίχος: «Φως που πατεί χαρούμενο τον Άδη και το Χάρο».
Αριστερά ως προς το θεατή οι στίχοι : «Μάγεμα η φύσις κι όνειρο…».
Και δεξιά οι στίχοι: «Λάμψιν έχει όλη φλογώδη…»
Σε μικρή απόσταση, από το δεξιό μέρος, ήταν η προτομή του ποιητού, έργο του Κ. Δημητριάδη και δώρο του Ι. Πασσά στο Δήμο Ζακυνθίων, με την αθάνατη φράσι: «Κλείσε μέσα στην ψυχή σου την Ελλάδα…», που στήθηκε στις 22 Φεβρουαρίου 1957.
Τώρα, όμως, τοποθετήθηκε πάνω από τη στήλη της Ελευθερίας».
Αναφορικά με τη στήλη, που είχε σχεδιαστεί από τον καθηγητή Χρήστο Ρουσέα για τη στήριξη του τελευταίου εναπομείναντος πουρναριού, πρέπει να πούμε ότι ο καλλιτέχνης είχε λάβει υπόψη του την αισθητική του χώρου.
Η κατασκευασμένη από πελεκητά αγκωνάρια στήλη, προσέδιδε με τις αναλογίες της ανάταση στο χώρο και είχε εναρμονιστεί απόλυτα λειτουργικά σ’ αυτόν.
Ιδιαίτερα προσεγμένη, αποτελούσε τη φυσική συνέχεια του ίδιου του γέρικου πουρναριού, που ενώ το υποβάσταζε το ωθούσε παράλληλα προς τα άνω, προς τον ήλιο, προς το φως.
Ο Χρήστος Ρουσέας στο μπροστινό μέρος της στήλης τοποθέτησε ένα γλυπτό που παριστάνει την Ελευθερία να κινείται με ορμή προς τα μπροστά και να κρατά στο δεξί χέρι της σπαθί, έτοιμη να κατατροπώσει όποιον σταθεί εμπόδιο στο δρόμο της.
Το φόρεμά της ανεμίζει στον αέρα, ενώ η σπινθηροβόλος ματιά της καλεί τους Έλληνες να ξεσηκωθούν και να καταλύσουν τα τετρακοσάχρονα δεσμά τους.
Η παράσταση της Ελευθερίας, από μπρούτζο, κατασκευάστηκε σε καλούπι που χύτευσε στο μπρουτζοχυτήριο του ο Σπύρος Γκιουστόζης, σε συνεργασία και με τις οδηγίες του Ρουσέα.
Το έτος 1964 το τελευταίο από τα γέρικα πουρνάρια, υποκύπτοντας στο φυσικό νόμο της φθοράς, σωριάστηκε στο έδαφος.
Ο κορμός του δέντρου μεταφέρθηκε στο νεοσύστατο τότε Μουσείο Σολωμού και στο μεγαλύτερο μέρος εκτίθεται στην είσοδο του κτηρίου, που στεγάζεται το Μουσείο.
Ένα επίσης κομμάτι του παραχωρήθηκε και εκτίθεται στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Ζακύνθου, ενώ ένα μικρότερο στο Πολεμικό Μουσείο στην Αθήνα.
Στο τμήμα που βρίσκεται στο Μουσείο Σολωμού, υπάρχει και η μεταλλική πλάκα που τον Μάιο του έτους 1923 είχε τοποθετήσει πάνω στον κορμό, ο Σύλλογος των Φιλογραμμάτων και Φιλομούσων νέων:
«Ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΦΙΛΟΜΟΥΣΩΝ ΝΕΩΝ ΤΩ ΙΕΡΩ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑΣ ΕΥΩΔΕΣ ΘΥΜΙΑΜΑ ΤΟΝ ΒΑΘΥ ΣΕΒΑΣΜΟΝ ΤΟΥ».
Το 1968 ο χώρος μπαζώθηκε και τότε τοποθετήθηκε πάνω στη στήλη η προτομή του Σολωμού.
Η όλη αυτή δουλειά του μπαζώματος, αλλοίωσε την αισθητική του χώρου, κατέστρεψε την αρμονία των γραμμών του μνημείου.
Η προτομή έχει κυριολεκτικά χαθεί, και παράλληλα η τοποθέτησή της με την πλάτη στραμμένη προς την κατεύθυνση του ηρωικού Μεσολογγίου, λειτουργεί αντίθετα από την πρόθεση του καλλιτέχνη, αλλά και από τη λογική της ενατένισης της πόλης των Ελευθέρων Πολιορκημένων, στη στιγμή της μεγαλειώδους έμπνευσης, που συνεπήρε τον ποιητή.
Δυστυχώς, ακόμα, στο μπάζωμα χρησιμοποιήθηκαν γλίνες από την εκσκαφή των θεμελίων του υπαίθριου δημοτικού θεάτρου, που μη δίνοντας τη δυνατότητα να περάσει το νερό στη ρίζα ενός νέου πουρναριού, που βλάσταινε από το παλιό, και να τραφεί, αυτό αναγκαστικά ξεράθηκε.
Τον Σεπτέμβριο του 1969 το Μουσείο Σολωμού, σε συνεργασία με τον τότε Νομάρχη Ζακύνθου αείμνηστο Ανδρέα Σ. Ιωάννου, ενεργεί για την απαλλοτρίωση του Λόφου Στράνη, στη λογική της ανάδειξής του, αλλά και αναφορικά με την διατυπωθείσα για πρώτη φορά, παρουσιασθείσα αντίδραση τού εκ των τότε ιδιοκτητών Χάρη Ραζή, ο οποίος έθετε σε αμφιβολία την ιστορικότητα του λόφου.
Αξίζει να αναφερθεί ότι με αποστολή σχετικών εγγράφων προς τον Υφυπουργό Προεδρίας της τότε κυβέρνησης Κωνσταντίνο Βοβολίνη, τόσο η Νομαρχία Ζακύνθου όσο και το Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων, καταρρίπτουν τους ισχυρισμούς του ιδιοκτήτη ενώ καταθέτουν πληθώρα στοιχείων τα όποια ισχυροποιούν την ιστορική παράδοση, που δέχεται ότι στο Λόφο Στράνη, έγραψε ο Διονύσιος Σολωμός τον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν».
Ακολούθησε η απαλλοτρίωση τμήματος του λόφου και η ανακήρυξή του και επίσημα ως ιστορικού χώρου.
Πριν από κάμποσα χρόνια (1975) ο χώρος πλακοστρώθηκε, διαμορφώθηκε το δρομάκι που οδηγεί στο λόφο, και δημιουργήθηκε χώρος για υπαίθριες θεατρικές παραστάσεις και για φιλοξενία διαφόρων πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Με τον καιρό οι κατασκευές πήραν την πατίνα της παλαιότητας και έδεσαν κάπως με το χώρο.
Όμως ο χρόνος και η εικόνα της εγκατάλειψης, που χαρακτηρίζει το λόφο σήμερα, υποβαθμίζουν ολόκληρη την περιοχή.
Στο σημείο που παλιότερα υπήρχε η ρίζα του τελευταίου πουρναριού, μια σπασμένη μαρμάρινη πινακίδα σημειώνει: «…ΟΛΩΜΟΣ …ΥΜΝΟΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡ… ΤΟΝ ΜΑΙΟΝ 1823».
Επίσης έχει αλλάξει και η αρχική τοποθέτηση καθώς και η σειρά των πινακίδων με τους στίχους του ποιητή.
Περιστασιακά με την ευκαιρία κάποιας εκδήλωσης, που λαβαίνει χώρα στην περιοχή, γίνεται και ο καθαρισμός του λόφου.
Η φροντίδα ως προς τα υπάρχοντα στην περιοχή φυτά και δέντρα είναι πλημμελής.
Ο χώρος πολύ απέχει από αυτό, που θα έπρεπε να δείχνει.
Οι υπεύθυνες τοπικές αρχές βλέπουν τον χώρο σαν ένα ακόμα πρόβλημα, που τους χαλάει τη διάθεση.
Δεν πρέπει να μας διαφεύγουν και τα δυσμενή σχόλια, που ακούγονται από τους χιλιάδες που επισκέπτονται το λόφο, μα πάνω από όλα δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι πρέπει να τιμάμε εκείνους, που αποτελούν την ψυχή και το πνεύμα του έθνους.
Το προσκύνημα εκεί δείχνει ότι καίτοι έχουν περάσει 188 έτη από το γράψιμο του Ύμνου στην Ελευθερία, και 154 έτη από το θάνατο του ποιητή, ο Διονύσιος Σολωμός εξακολουθεί να ζει, να υπάρχει, να μας παιδαγωγεί και να μας καθοδηγεί, μα πάνω απ’ όλα να μας σώζει…

Σημείωση
Για περισσότερα στοιχεία βλέπε:
Επτανησιακά Φύλλα, Εκδότης – Υπεύθυνος Ύλης: Διονύσης Σέρρας, Μνημονεύοντας Διονύσιο Σολωμό (1798-1857), τόμος Κ Ζ΄ 1-2 Άνοιξη-Καλοκαίρι 2007.
Το ποίημα του Κ. Παλαμά, “Ζάκυνθος” που δημοσιεύθηκε στο προηγούμενο φύλλο της εφημερίδας μας, πρόσφατα το μελοποίησε ο καθηγητής Μουσικής Αντώνης Κλάδης και το ακούσαμε στην εκδήλωση, που πραγματοποίησε η Χορωδία και μαθητική Μαντολινάτα στο Μουσικό Γυμνάσιο.